Η παρουσίαση του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Σουηδίας και πάσης Σκανδιναυΐας κ. Κλεόπα, με θέμα «Τί καθιστά έναν χώρο ιερό;» (“What Makes a Space Holy”), στα πλαίσια του Διαλόγου μεταξύ του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως (Γραφείο Διαθρησκειακών και Διαπολιτισμικών Υποθέσεων) και της Διεθνούς Ιουδαϊκής Επιτροπής για Διαθρησκειακές Διαβουλεύσεις.
Γενεύη, 8 Δεκεμβρίου 2025
Παναγιώτατε Οικουμενικέ Πατριάρχα κ.κ. Βαρθολομαίε,
Αξιότιμα Μέλη της Διεθνούς Ιουδαϊκής Επιτροπής για Διαθρησκειακές Διαβουλεύσεις,
Εκπρόσωποι του Οικουμενικού Πατριαρχείου,
Σεβαστοί συμμετέχοντες και αγαπητοί φίλοι,
Είναι συγχρόνως ευλογία και ευθύνη να στοχαστούμε μαζί πάνω στο ερώτημα που τίθεται ενώπιόν μας σήμερα: Τί καθιστά έναν χώρο ιερό; Πρόκειται για ένα ερώτημα που αγγίζει την ίδια την ουσία του ποιοι είμαστε ως κοινότητες λατρείας – χριστιανικές, ιουδαϊκές και, πράγματι, όλων των ανθρώπων που επιζητούν να προσανατολίσουν τη ζωή τους προς τον Θεό.
Η αγιότητα δεν είναι απλώς μια κατηγορία ιερής γεωγραφίας· είναι ένας τρόπος συνάντησης με τον Θεό, ένας τρόπος διαμόρφωσης, μεταμόρφωσης και αποκατάστασης της κοινωνίας μας μεταξύ μας και με τον Έναν που είναι Άγιος.
1. Η αγιότητα αρχίζει από την παρουσία του Θεού
Τόσο στην ιουδαϊκή όσο και στη χριστιανική μας παράδοση, η ιερότητα ενός χώρου δεν είναι ποτέ αυθαίρετη. Ένας χώρος δεν είναι ιερός απλώς λόγω διακόσμησης, αρχιτεκτονικής ακρίβειας ή μόνο ανθρώπινης καθαγίασης. Η αγιότητα πηγάζει από την παρουσία του Θεού και από την ανταπόκριση της ανθρώπινης καρδιάς.
Στο βιβλίο της Εξόδου, όταν ο Μωυσής πλησιάζει τη φλεγόμενη βάτο, ο Κύριος του λέει: «Λύσαι τὸ ὑπόδημα ἐκ τῶν ποδῶν σου· ὁ γὰρ τόπος ἐφ’ ᾧ σὺ ἕστηκας γῆ ἁγία ἐστίν» (Έξοδος 3,5).
Ο θάμνος της ερήμου, το χώμα κάτω απ᾽ τα πόδια του Μωυσή, είναι κοινά και συνηθισμένα. Αυτό που τα καθιστά άγια είναι η αυτοαποκάλυψη του Θεού, η εγγύτητά Του και η αναγνώριση αυτής της εγγύτητας από τον Μωυσή.
Κατά τον ίδιο τρόπο, ο Ναός της Ιερουσαλήμ, το επίκεντρο της ιουδαϊκής λατρείας επί αιώνες, ήταν άγιος, όχι απλώς ως αρχιτεκτονικό οικοδόμημα, αλλά ως τόπος κατοίκησης της Θείας Παρουσίας – της Σεχινά.
Ακόμη και μετά την καταστροφή του Ναού, η ιουδαϊκή παράδοση διαφύλαξε την πεποίθηση ότι η αγιότητα δεν χάνεται, αλλά διαχέεται και μεταφέρεται στο σπίτι, στη συναγωγή, στον οίκο μελέτης και, πράγματι, στην ανθρώπινη καρδιά.
Η Ορθόδοξη Χριστιανική Παράδοση αναγνωρίζει την ίδια θεμελιώδη αλήθεια: η αγιότητα προέρχεται από τον Θεό. Όπως γράφει ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, «μόνος ὁ Θεὸς ἅγιός ἐστι καθ’ ἑαυτόν· οἱ δὲ ἄλλοι κατὰ μετουσίαν». Η αγιότητα ενός ναού, ενός μοναστηριού, ενός προσκυνηματικού τόπου ή ενός λειψάνου είναι παράγωγη· είναι μετοχή στη θεία αγιότητα.
2. Η αγιότητα και η Ενανθρώπηση: ο Θεός μεθ’ ημών
Για τους Ορθοδόξους Χριστιανούς, η βαθύτερη κατανόηση του ιερού χώρου διαμορφώνεται από το μυστήριο της Ενανθρώπησης: «Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν» (Ιωάννης 1,14). Ο ελληνικός όρος «ἐσκήνωσεν» σημαίνει κυριολεκτικά «κατεσκήνωσε», «έστησε τη σκηνή Του».
Ο Θεός έστησε τη σκηνή Του ανάμεσα στους ανθρώπους, εισερχόμενος στον φυσικό χώρο, στην υλική ύπαρξη, στην ανθρώπινη εμπειρία. Αυτό μας διδάσκει ότι ο υλικός χώρος δεν αποτελεί εμπόδιο για τον Θεό, αλλά όχημα της παρουσίας Του.
Γι’ αυτό και οι Πατέρες της Εκκλησίας επιμένουν ότι η κτίση είναι ικανή να φέρει το θείο. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός υπερασπίστηκε την τιμή των ιερών εικόνων λέγοντας: «Οὐ τὴν ὕλην προσκυνῶ, ἀλλὰ τὸν τῆς ὕλης Δημιουργόν, τὸν δι’ ἐμὲ ὕλην γενόμενον». Ο ιερός χώρος είναι δυνατός ακριβώς επειδή ο Θεός εισήλθε στον χώρο.
Γι’ αυτό και η Ορθόδοξη Εκκλησία, στα εγκαίνια ενός ναού, προσεύχεται, όχι μόνο να αγιασθεί ο χώρος, αλλά να φανερώσει ο Θεός την παρουσία Του εκεί, όπως αποκαλύφθηκε στον Μωυσή, στον Ηλία στο όρος Χωρήβ και, πάνω απ’ όλα, στον Λόγο που έλαβε σάρκα.
3. Ο ιερός χώρος ως τόπος συνάντησης
Και στις δύο παραδόσεις, ο ιερός χώρος δεν είναι απλώς τόπος σκέψης περί Θεού, αλλά τόπος συνάντησης με τον Θεό. Η συναγωγή κι ο ναός είναι τόποι κατοίκησης της δόξης του Θεού, όπου λαμβάνουν χώρα η προσευχή, η μετάνοια και η προσφορά της καρδιάς.
Στα εβραϊκά, η λέξη για τη συναγωγή, Beit Knesset, σημαίνει «οίκος συνάξεως», τόπος όπου συγκεντρώνεται η κοινότητα. Αντίστοιχα, η Ορθόδοξη Εκκλησία ονομάζει τον χώρο της λατρείας «ναό», υπογραμμίζοντας ότι δεν πρόκειται απλώς για κτίσμα, αλλά για τον τόπο όπου συναντώνται ο ουρανός και η γη.
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, στη μυστική του θεολογία, περιγράφει τον ναό ως μικρόκοσμο της δημιουργίας: τον κυρίως ναό ως τον κόσμο, το ιερό βήμα ως τον ουρανό και όλο τον ναό ως τον τόπο της θεανθρώπινης κοινωνίας.
Ο ναός είναι ο χώρος όπου οι πιστοί εισέρχονται σ᾽ ένα διαφορετικό τρόπο υπάρξεως, όπου ο χρόνος υπερβαίνεται, όπου η αιωνιότητα μας αγγίζει κι ο άνθρωπος στέκεται με δέος.
4. Ο ιερός χώρος απαιτεί ανθρώπινη ανταπόκριση
Ωστόσο, η παρουσία του Θεού από μόνη της δεν αρκεί για να υπάρξει αγιότητα. Η αγιότητα απαιτεί ανταπόκριση. Στη ραββινική παράδοση, η αγιότητα είναι σχέση: ο Θεός καλεί και ο λαός απαντά μέσω της πιστότητας στη Διαθήκη.
Στη χριστιανική παράδοση, η αγιότητα απαιτεί συνέργεια, δηλαδή συνεργασία της θείας χάριτος και της ανθρώπινης ελευθερίας.
Ένας ναός ή μια συναγωγή μπορεί να παραμείνουν άδειοι· η αγιότητά τους «ενεργοποιείται» από την προσευχή, τον σεβασμό, τα δάκρυα, τη χαρά, τη σιωπή, το άσμα, τη μετάνοια και την ευλογία.
Ο προφήτης Ησαΐας λέει: «Ὁ λαὸς οὗτος τοῖς χείλεσι με τιμᾷ, ἡ δὲ καρδία αὐτῶν πόρρω ἀπέχει ἀπ’ ἐμοῦ» (Ησ. 29,13).
Ο ιερός χώρος μπορεί να βεβηλωθεί όταν η ανθρώπινη καρδιά είναι κλειστή, όπως μπορεί να αγιασθεί όταν η καρδιά στρέφεται προς την αγάπη.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος μας διδάσκει ότι «Ἐκκλησία οὐ τοῖχοι καὶ ὀροφή, ἀλλὰ σύναξις πιστῶν». Οι άνθρωποι καθιστούν τον χώρο αυτό που είναι. Με άλλα λόγια, ένας χώρος γίνεται άγιος όταν ο Θεός γίνεται δεκτός εκεί.
5. Ο ιερός χώρος τιμάται με ειρήνη, σεβασμό και δικαιοσύνη
Η αγιότητα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ειρήνη. Δεν μπορεί να διατηρηθεί με βία ή αποκλεισμό.
Ο Προφήτης Μιχαίας μας υπενθυμίζει: «Τί Κύριος ἐκζητεῖ παρὰ σοῦ, ἀλλ’ ἢ τοῦ ποιεῖν κρίμα καὶ ἀγαπᾶν ἔλεος καὶ ἕτοιμον εἶναι τοῦ πορεύεσθαι μετὰ Κυρίου Θεοῦ σου;» (Μιχ. 6,8).
Ένας χώρος δεν μπορεί να είναι άγιος αν μέσα σε αυτόν δεν γίνεται αποδεκτή η δικαιοσύνη.
Η ιερότητα του χώρου απαιτεί:
• ευλάβεια — στον τρόπο που μιλάμε και ενεργούμε μέσα σε αυτόν,
• φιλοξενία — στον τρόπο που καλωσορίζουμε τους ξένους,
• ειρήνη — στον τρόπο που φερόμαστε ο ένας στον άλλον.
Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος λέει: «Εἰρήνευσον ἐν σεαυτῷ, καὶ εἰρηνεύσει σοι ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ». Η αγιότητα ακτινοβολεί προς τα έξω.
6. Ο ιερός χώρος σ᾽ ένα πληγωμένο κόσμο
Ζούμε σε μια εποχή κατά την οποία οι ιεροί χώροι συχνά δεν γίνονται σεβαστοί:
• Εκκλησίες, συναγωγές και τζαμιά δέχονται επιθέσεις.
• Κοιμητήρια βεβηλώνονται.
• Συγκεντρώσεις προσευχής στοχοποιούνται.
• Προσκυνητές φοβούνται να ταξιδέψουν.
Αυτό δεν είναι μόνο πολιτική ή κοινωνική κρίση· είναι πνευματική πληγή. Αντανακλά τη λήθη του σεβασμού, την απώλεια του μυστηρίου, την τύφλωση απέναντι στην εικόνα του Θεού, τον πλησίον μας.
Η Ιερουσαλήμ, σεβαστή από Ιουδαίους, Χριστιανούς και Μουσουλμάνους, αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα: μια πόλη της οποίας η αγιότητα αναγνωρίζεται απ᾽ όλους, αλλά η ειρήνη της παραμένει εύθραυστη.
Ο ψαλμωδός προσεύχεται: «Εἰρηνεύσατε τὰ εἰς Ἱερουσαλήμ· εὐθηνία τοῖς ἀγαπῶσί σε» (Ψαλμ. 122,6).
Η ειρήνη του ιερού χώρου δεν είναι απλώς η απουσία συγκρούσεων· είναι η παρουσία κατανόησης, σεβασμού, μνήμης και αγάπης.
7. Ο κατεξοχήν ιερός χώρος είναι το ανθρώπινο πρόσωπο
Οι παραδόσεις μας βεβαιώνουν ότι ο βαθύτερος ιερός χώρος δεν είναι κτισμένος από πέτρα· είναι το ανθρώπινο πρόσωπο. Ο άνθρωπος δημιουργήθηκε «κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωσιν Θεοῦ» (Γεν. 1,26). Η ανθρώπινη καρδιά είναι το θυσιαστήριο από το οποίο αναπέμπονται οι προσευχές. Το ανθρώπινο σώμα είναι ναός του Αγίου Πνεύματος (Α΄ Κορ. 6,19).
Ο Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος γράφει: «Μικρὸν ἐστὶν ἡ καρδία ὡς σκεῦος, καὶ ὅμως ἐκεῖ εἰσὶ δράκοντες καὶ λέοντες, καὶ ἐκεῖ ὁ Θεὸς καὶ οἱ ἄγγελοι· ἐκεῖ ἡ βασιλεία καὶ ἐκεῖ ἡ βασιλεία τοῦ σκότους».
Η αγιότητα αρχίζει από την καρδιά. Αν χαθεί η αίσθηση του ιερού στο ανθρώπινο πρόσωπο, τότε κανένα κτίσμα, κανένας τόπος, κανένα προσκύνημα δεν μπορεί να παραμείνει άγιο. Αν όμως τιμούμε τη θεία εικόνα ο ένας στον άλλον, τότε θα συναντούμε αγιασμένο έδαφος όπου κι αν στεκόμαστε, ακόμη και στην έρημο.
8. Μια κοινή κλήση
Τί καθιστά έναν χώρο ιερό;
• Η παρουσία του Θεού.
• Η ανταπόκριση της ανθρώπινης καρδιάς.
• Η αφοσίωση μιας κοινότητας στην προσευχή, την ειρήνη και τη δικαιοσύνη.
• Η αναγνώριση της θείας εικόνας στον πλησίον.
Αυτή η κοινή κατανόηση μας προσφέρει στέρεο έδαφος για διάλογο και συνεργασία. Δεν είναι απαραίτητο να συμφωνούμε σ᾽ όλα τα θεολογικά δόγματα, αλλά να στεκόμαστε μαζί, με σεβασμό απέναντι στο ιερό. Δεν καλούμαστε να εξαλείψουμε τις διαφορές, αλλά να εμβαθύνουμε τις συναντήσεις μας.
Το να στεκόμαστε σε άγιο έδαφος σημαίνει να αφαιρούμε τα υποδήματα της υπερηφάνειας, της προκατάληψης, της ανωτερότητας και του φόβου. Σημαίνει να αναγνωρίζουμε ότι προσεγγίζουμε Εκείνον που είναι υπεράνω των ορίων μας και ταυτόχρονα εγγύτερος από την ίδια μας την αναπνοή.
9. Εκκλησίες, συναγωγές, τζαμιά, ναοί – στόχοι βίας
Ωστόσο, όταν μιλούμε σήμερα για ιερό χώρο, οφείλουμε να το κάνουμε με νηφαλιότητα και συμπόνια, διότι η εποχή μας χαρακτηρίζεται από ανοιχτές πληγές. Σ᾽ ολόκληρο τον κόσμο, χώροι λατρείας – εκκλησίες, συναγωγές, τζαμιά – έχουν καταστεί στόχοι βίας. Τα τελευταία χρόνια γίναμε μάρτυρες της οδυνηρής πραγματικότητας ότι οι χώροι που προορίζονταν να στεγάζουν την προσευχή διαπεράστηκαν από το δηλητηριώδες βέλος του φόβου, της αιματοχυσίας και της οδύνης.
Τα στοιχεία είναι πραγματικά συγκλονιστικά. Σύμφωνα με έκθεση του Απριλίου 2023 της Διεθνούς Εταιρείας για τις Πολιτικές Ελευθερίες και το Κράτος Δικαίου, τουλάχιστον 52.250 διωκόμενοι Χριστιανοί έχουν θανατωθεί τα τελευταία δεκατέσσερα χρόνια, απλώς και μόνο για το «έγκλημα» ότι ήταν Χριστιανοί.
Στην έκθεση «Μισαλλοδοξία και Διακρίσεις κατά των Χριστιανών στην Ευρώπη 2024», η OIDAC Europe κατέγραψε 2.211 εγκλήματα μίσους κατά Χριστιανών το 2024. Παράλληλα, στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα πρόσφατα στοιχεία του FBI σκιαγραφούν μια ιδιαίτερα ανησυχητική εικόνα εκτεταμένου αντισημιτισμού. Οι Εβραίοι, που αποτελούν μόλις το 2% του πληθυσμού των ΗΠΑ, υπήρξαν η δεύτερη πιο στοχοποιημένη ομάδα, με το 18% όλων των καταγεγραμμένων εγκλημάτων μίσους το 2024 να στρέφεται εναντίον της εβραϊκής κοινότητας – αύξηση 5,8% σε σχέση με το 2023.
Μεταξύ όλων των εγκλημάτων μίσους με θρησκευτικό κίνητρο, το 69% στόχευε Εβραίους. Στα δύο χρόνια που ακολούθησαν τις τρομοκρατικές επιθέσεις της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου – την πιο φονική ημέρα για τους Εβραίους μετά το Ολοκαύτωμα – το κύμα του αντιεβραϊκού μίσους, όχι μόνο δεν υποχώρησε, αλλά εντάθηκε, με ολέθριες συνέπειες. Οι Εβραίοι στις ΗΠΑ βιώνουν βία, παρενόχληση, εκφοβισμό και αντισημιτικούς βανδαλισμούς σε πρωτοφανή επίπεδα.
Σύμφωνα με την τελευταία παγκόσμια έρευνα Global 100 της Anti-Defamation League, το 20% των ερωτηθέντων παγκοσμίως δεν έχει ακούσει για το Ολοκαύτωμα. Λιγότεροι από τους μισούς (48%) αναγνωρίζουν την ιστορική του ακρίβεια, ποσοστό που μειώνεται στο 39% μεταξύ των ηλικιών 18–34 ετών, γεγονός που υπογραμμίζει μια ανησυχητική δημογραφική τάση.
Οι ερωτώμενοι κάτω των 35 ετών εμφανίζουν, επίσης, αυξημένα επίπεδα αντισημιτικών αντιλήψεων (50%), κατά 13 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερα απ᾽ όσους είναι άνω των 50. Αυτό είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό, διότι, όπως μας διδάσκει η κοινή μας ιστορία, η άρνηση αποτελεί το τελικό στάδιο της γενοκτονίας.
Πράξεις τρομοκρατίας, υποκινούμενες από ιδεολογία ή μίσος, έχουν παραβιάσει χώρους αφιερωμένους στον Θεό. Ο ρατσισμός, η ξενοφοβία, ο θρησκευτικός και πολιτικός εξτρεμισμός συνεχίζουν να τροφοδοτούν την οργή και τη διαίρεση. Οφείλουμε να καταδικάσουμε με σαφήνεια και ηθική ευθύνη το σκοτεινό φάσμα του αντισημιτισμού, ο οποίος παραμένει βαρύ αμάρτημα, πνευματική τύφλωση και άρνηση της αξιοπρέπειας του ανθρώπινου προσώπου που πλάσθηκε κατ’ εικόνα Θεού.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει επανειλημμένως και ξεκάθαρα καταδικάσει τον αντισημιτισμό, όχι μόνο ως μίσος εναντίον ενός λαού, αλλά ως μίσος εναντίον του θείου δώρου της Διαθήκης, εναντίον της μνήμης και εναντίον του Θεού του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ, τον οποίο κι εμείς οι ίδιοι λατρεύουμε.
Η ευαλωτότητα των ιερών χώρων στην εποχή μας μας υπενθυμίζει ότι η αγιότητα δεν αποσπά έναν τόπο από την ιστορία· αντιθέτως, τον τοποθετεί στο κέντρο της ιστορίας, εκεί όπου η ελπίδα αμφισβητείται, η ειρήνη πρέπει να υπερασπισθεί και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια να επιβεβαιώνεται ξανά και ξανά.
Ως Ορθόδοξοι Χριστιανοί πιστεύουμε ότι η αγιότητα ενός χώρου δεν μπορεί να καταστραφεί από τη βία, διότι πηγάζει από τον Θεό. Μπορεί όμως να τραυματιστεί ο ανθρώπινος σεβασμός, να κλονιστεί η κοινοτική εμπιστοσύνη, να εισέλθει ο φόβος στην καρδιά. Γι’ αυτό η απάντησή μας δεν μπορεί να είναι η απόσυρση ή η απομόνωση, αλλά η βαθύτερη δέσμευση στον διάλογο, στην παιδεία, στη φιλοξενία και στη θεραπεία της κοινής μας μνήμης.
Ο Άγιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης δίδασκε ότι η αληθινή πνευματική ζωή δεν κρύβεται από τον κόσμο, αλλά τον μεταμορφώνει. Έλεγε: «Ὅπου ὑπάρχει ἀγάπη, δὲν ὑπάρχει φόβος».
Για να προστατεύσουμε τους ιερούς χώρους, οφείλουμε να καλλιεργήσουμε μια αγάπη αρκετά ισχυρή ώστε να αφοπλίζει το μίσος, όχι μόνο πολιτικά ή κοινωνικά, αλλά και πνευματικά.
Σε άρθρο της New York Times της 19ης Νοεμβρίου 2025, με τίτλο «Οι ορθόδοξοι ναοί γεμίζουν από νέους προσήλυτους» (“Orthodox Church Pews are Overflowing with Converts”), γίνεται εκτενής αναφορά στην εισροή μεταστραφέντων της Γενιάς Ζ, φαινόμενο που αποδίδεται εν μέρει στη διαχρονική συνέχεια της Ορθοδοξίας από την Αποστολική εποχή και στη μεταμορφωτική της πνευματικότητα.
Τα στοιχεία αυτά συνδέονται στενά με την εκκλησιαστική αντίληψη για την αγιότητα του χώρου, γεγονός που εξηγεί γιατί, μετά την πανδημία του κορωνοϊού, η φυσική παρουσία στη λατρεία είχε πλήρως αποκατασταθεί μέχρι το 2023 στις μέσες Ορθόδοξες ενορίες, υπερβαίνοντας πολλές μεγαλύτερες ομολογίες, σύμφωνα με τη μελέτη “Exploring the Pandemic Impact on Congregations”.
Σ᾽ αυτό το έργο μοιραζόμαστε κοινό σκοπό. Ιουδαίοι και Χριστιανοί γνωρίζουμε τι σημαίνει να φυλάσσουμε την προσευχή εν μέσω κινδύνου, να αποστηθίζουμε τη Γραφή όταν τα βιβλία απαγορεύονταν, να μεταφέρουμε το ιερό στην καρδιά όταν το ιερό από πέτρα καταστράφηκε. Οι ιστορίες μας μας διδάσκουν ανθεκτικότητα ως ελπίδα.
Έτσι, η αγιότητα του χώρου στην εποχή μας δεν στηρίζεται μόνο στη λατρεία και την αρχιτεκτονική, αλλά στη δέσμευση για ειρήνη, στην αμοιβαία αναγνώριση, στην αποκήρυξη του μίσους και στην απόρριψη κάθε ιδεολογίας που αρνείται την ανθρωπιά του πλησίον.
Ο ιερός χώρος πρέπει να υπερασπίζεται, όχι με όπλα, αλλά με συμπόνια, παιδεία, εγρήγορση και τη κοινή μαρτυρία ότι κάθε άνθρωπος φέρει το αποτύπωμα του Θείου.
10. Επίλογος
Παναγιώτατε,
Αγαπητοί μου Αδελφοί,
Το να μιλούμε για ιερό χώρο σημαίνει να μιλούμε για το μυστήριο της εγγύτητας του Θεού. Το έργο που έχουμε μπροστά μας σε αυτόν τον διάλογο δεν είναι απλώς ακαδημαϊκό· είναι ποιμαντικό, πνευματικό και βαθύτατα ανθρώπινο. Είναι να διαφυλάξουμε τους χώρους όπου συναντάται ο Θεός και να καλλιεργήσουμε τις καρδιές όπου ο Θεός επιθυμεί να κατοικήσει.
Είθε ο κοινός μας σεβασμός να γίνει μαρτυρία προς τον κόσμο και είθε η ειρήνη του Αγίου Θεού – Εκείνου που κάλεσε τον Μωυσή από τη φλεγόμενη βάτο, που έγινε σάρκα και κατοικεί ανάμεσά μας – να μας χαρίσει τη σοφία, ν᾽ αναγνωρίζουμε τον ιερό χώρο ο ένας στο πρόσωπο του άλλου. Σας ευχαριστώ.
Metropolitan Cleopas of Sweden, What Makes a Space Holy?
H.E. Metropolitan Cleopas of Sweden and All Scandinavia’s Presentation on “What Makes a Space Holy,” within the framework of the Dialogue between the Ecumenical Patriarchate of Constantinople (Office of Inter-religious and Inter-cultural Affairs) and the International Jewish Committee for Inter-religious Consultations.
Geneva, December 8, 2025
Your All-Holiness Ecumenical Patriarch Bartholomew,
Distinguished Members of the International Jewish Committee for Interreligious Consultations,
Esteemed Representatives of the Ecumenical Patriarchate,
Honored Participants and Friends,
It is both a blessing and a responsibility to reflect together on the question that lies before us today: What makes a space holy? It is a question that touches the essence of who we are as communities of worship—Christian, Jewish, and indeed, all peoples who seek to orient their lives toward God.
Holiness is not simply a category of sacred geography—it is a mode of encountering God, of being formed, transformed, and restored into communion with one another and with the One who is Holy.
1. Holiness Begins in the Presence of God
In both our Jewish and Christian traditions, the sanctity of a space is never arbitrary. A space is not sacred because of ornamentation, architectural precision, or human consecration alone. Rather, holiness arises from the presence of God and the response of the human heart.
In the Book of Exodus, when Moses approaches the burning bush, the Lord says: “Remove the sandals from your feet, for the place on which you stand is holy ground” (Exodus 3:5).
The desert shrub, the dust beneath Moses’ feet—these are ordinary. What makes them holy is God’s self-revelation; God’s nearness and Moses’ recognition of this nearness.
Likewise, the Temple in Jerusalem, the focal point of Jewish worship for centuries, was holy not simply as an architectural structure, but as the dwelling place of the Divine Presence—the Shekhinah.
Even after the destruction of the Temple, the Jewish tradition preserved the concept that holiness is not lost but becomes diffused carried into the home, the synagogue, the study hall, and indeed, the human heart.
Orthodox Christianity recognizes the same fundamental truth: holiness originates in God. As St. Gregory of Nyssa writes, “Only God is holy in Himself; others are holy by participation.” The holiness of a church building, a monastery, a pilgrimage site, or a relic, is derivative; it is participation in the divine holiness.
2. Holiness and the Incarnation: God With Us
For the Orthodox Christians, the deepest understanding of holy space is shaped by the Incarnation. “And the Word became flesh and dwelt among us” (John 1:14). The Greek term ἐσκήνωσεν—“dwelt”—literally means “tabernacled.”
God pitched His tent among humanity, entering physical space, material existence, human experience. This teaches us that physical space is not a barrier to God but a vessel of His presence.
Thus, the Church Fathers insist that creation is capable of bearing the divine. St. John of Damascus defended the veneration of icons by proclaiming, “I do not worship matter, but I worship the Creator of matter who became matter for my sake.” Holy space is possible precisely because God entered space.
This is why the Orthodox Church prays, at every consecration of a church, not only that we might make the space holy, but that God might manifest His presence there, just as He revealed Himself to Moses, to Elijah on Mount Horeb, and above all, in the Word Who took on flesh.
3. Holy Space as a Meeting Place
In both of our traditions, holy space is not simply a place to think about God; it is a place to meet God. The synagogue and the church are dwelling places of God’s glory, where prayer, repentance, and the offering of the heart take place.
In Hebrew, the word for synagogue, Bait Knesset, means house of assembly; a place where the community gathers. Likewise, the Orthodox Church calls the worship space the temple, echoing the understanding that the church is not merely a building but the very house where heaven and earth meet.
St. Maximus the Confessor, in his mystical theology, speaks of the church building as a microcosm of creation: the nave representing the world, the Altar/the Cados Cadoshim) representing heaven, and the main church being the place of divine-human communion.
The church is a place where the faithful enter into a different mode of existence, where time is surpassed, where eternity touches us, where the human being stands in awe.
4. Holy Space Requires Human Response
Yet God’s presence alone does not constitute holiness. Holiness requires response. In rabbinical tradition, holiness is relational; God calls and the people answer through covenantal faithfulness.
In Christian tradition, holiness requires synergy; cooperation between divine grace and human freedom.
A church or synagogue may stand empty; its holiness is activated by prayer, reverence, tears, joy, silence, song, repentance, and blessing.
Prophet Isaiah tells us: “These people honor me with their lips, but their hearts are far from me” (Isaiah 29:13).
Sacred space can be profaned when the human heart is closed, even as it can be sanctified when the heart turns toward love.
St. John Chrysostom teaches us that “The church is not walls and roof, but the assembly of the faithful.” The people make the space what it is. In other words: A space becomes holy when God is welcomed there.
5. The Holy Space is Honored by Peace, Reverence, and Justice
Holiness cannot exist without peace. Holiness cannot be maintained through violence or exclusion.
Prophet Micah reminds us: “What does the Lord require of you but to do justice, to love mercy, and to walk humbly with your God?” (Micah 6:8).
A space cannot be holy if justice is denied therein.
The holiness of space demands:
- reverence — in how we speak and act within it,
- hospitality — in how we welcome strangers,
- peace — in how we treat one another.
St. Isaac the Syrian says, “Make peace with yourself, and heaven and earth will make peace with you.” Holiness radiates outward.
6. Holy Space in a Wounded World
We live in a time when holy spaces are often not respected:
- Churches, synagogues, and mosques are attacked.
- Cemeteries are desecrated.
- Prayer gatherings are targeted.
- Pilgrims fear to travel.
This is not only a political or a social crisis—it is a spiritual wound. It reflects the forgetting of reverence, the loss of mystery, turning a blind eye to the image of God in our fellow men and women.
Jerusalem—revered by Jews, Christians, and Muslims—is perhaps the clearest example: a city whose holiness is recognized by all, yet whose peace is fragile.
The Psalmist prays: “Pray for the peace of Jerusalem: May those who love you prosper” (Psalm 122:6).
The peace of holy space is not merely the absence of conflict; it is the presence of understanding, respect, memory, and love.
7. Holy Space is Ultimately the Human Person
Our traditions affirm that the most profound holy space is not built of stone; it is the human person. The human being is created in the image and likeness of God (Genesis 1:26). The human heart is the altar from which prayers rise. The human body is the temple of the Holy Spirit (1 Corinthians 6:19).
St. Macarius of Egypt writes: “The heart is but a small vessel, yet dragons and lions are there, and also God and the angels; the kingdom is there, and the kingdom of darkness is there.”
Holiness begins in the heart. If we lose the sense of the sacred in the human person, then no building, no place, no shrine can remain holy, but if we honor the divine image in one another, then we shall encounter hallowed ground wherever we stand, even in the barren desert.
8. A Shared Calling
What makes a space holy?
- The presence of God.
- The response of the human heart.
- The dedication of a community to prayer, peace, and justice.
- The recognition of the divine image in one another.
This understanding, shared across our traditions, gives us a foundation for dialogue and cooperation. We need not to agree on all theological doctrines, but to stand together in reverence for what is holy. We are called not to erase difference, but to deepen our encounters.
To stand on holy ground is to remove the sandals of pride, prejudice, supremacy, and fear. It is to recognize that we approach the One who is greater than our boundaries and yet nearer to us than our own breath.
9. Churches, Synagogues, Mosques, Temples—targets of violence
Yet, when we speak of holy space today, we must do so with sobriety and compassion, because our own era is marked by open wounds. Across the world, places of worship—churches, synagogues, mosques—have become targets of violence. In recent years, we have witnessed the shocking reality that the very spaces, meant to shelter prayer, have instead been pierced by the poisonous arrow of fear, bloodshed, and sorrow.
The figures are truly staggering. According to an April 2023 report by the International Society for Civil Liberties and Rule of Law, at least 52,250 persecuted Christians have been killed in the past fourteen years, simply for the crime of being Christian.
In its “Intolerance and Discrimination Against Christians in Europe Report 2024” OIDAC Europe identified 2,211 anti-Christian hate crimes in 2024. Likewise, in the United States, newly-released hate crimes data from the FBI, paints a disturbing picture of widespread anti-Jewish hate in America. Jews, who account for just 2% of the U.S. population, were the second-most targeted group, with 18% of all reported hate crimes being committed against the Jewish community in 2024. This amounts to a 5.8% increase from 2023.
Among all religiously-motivated hate crimes, the data showed that 69% targeted Jews. In the two years since the October 7th Hamas terror attacks – the deadliest day for Jews since the Holocaust – the tide of anti-Jewish hate has only risen, carrying devastating consequences in its wake. American Jews have experienced violence, harassment, intimidation, and antisemitic vandalism at unprecedented levels.
According to the Anti-Defamation League’s latest Global 100 survey, 20 percent of respondents worldwide have not heard about the Holocaust. Less than half (48 percent) recognize the Holocaust’s historical accuracy, which falls to 39 percent among 18- to 34-year-olds, highlighting a worrying demographic trend.
Respondents, younger than 35, also have elevated levels of antisemitic sentiments (50 percent), 13 percentage points higher than respondents over 50. This is particularly disturbing because as our common history has shown, denial is the final stage of genocide.
Acts of terrorism, motivated by ideology or hatred, have violated spaces dedicated to God. Racism, xenophobia, religious and political extremism continue to fuel anger and division. And we must call out, with clarity and moral responsibility, the ominous specter of antisemitism, which remains a grave sin, a spiritual blindness, and a denial of the dignity of the human person created in the image of God.
The Orthodox Church has repeatedly and clearly condemned antisemitism, not only as hatred against a people, but as hatred against the divine gift of the covenant, against memory, and against the God of Abraham, Isaac, and Jacob, Whom we ourselves also worship.
The vulnerability of holy spaces in our age reminds us that holiness does not remove a place from history; rather, holiness places that space in the midst of history, where hope is contested, where peace must be defended, where the dignity of the human being must be affirmed again and again.
As Orthodox Christians, we believe that the sanctity of a space cannot be destroyed by violence, because holiness proceeds from God. But human reverence can be wounded. Communal trust can be shaken. Fear can enter the heart. And this is why our response must not be withdrawal or isolation, but deeper commitment—to dialogue, to education, to hospitality, and to the healing of our common memory.
St. Porphyrios of Kavsokalyvia taught that true spiritual life does not hide from the world, but transforms it. He said, “Where there is love, there is no fear.”
To protect holy spaces, we must cultivate a love, strong enough to disarm hatred, not only politically or socially, but also spiritually. In a November 19th, 2025 article in the New York Times entitled “Orthodox Church Pews are Overflowing with Converts,” there is extensive mention about the influx of Generation Z converts espousing the faith, which is in part attributed to Orthodox Christianity’s historic continuity dating back to the apostolic era and its transformative spirituality.
These elements are closely linked with its congregations’ perception of the sanctity of space, which is likely why in the aftermath of the coronavirus pandemic, by 2023, in-person attendance at worship services had bounced back completely at the average Orthodox parish, outperforming many other larger denominations, according to research by “The Exploring the Pandemic Impact on Congregations study.”
In this task, we share common cause. Jews and Christians alike have known what it means to guard prayer in the midst of danger, to memorize Scripture when books were forbidden, to carry the sanctuary in the heart when the sanctuary of stone was destroyed. Our histories teach us resilience as hope.
Thus, the sanctity of space in our age is upheld not only by liturgy and architecture, but by commitment to peace, to mutual recognition, to the renouncing of hatred, to the rejection of every ideology that would deny our fellow men and women of their humanity.
Holy space must be defended, not with weapons, but with compassion, education, vigilance, and the shared witness that every human being bears the imprint of the Divine.
10. Conclusion
Your All-Holiness,
Dearly Beloved Brothers and Sisters,
To speak of holy space is to speak of the mystery of God’s nearness. The task that lies before us in this dialogue is not merely academic; it is pastoral, spiritual, and profoundly human. It is to safeguard the spaces where God is encountered, and to cultivate the hearts where God desires to dwell.
May our dialogue be a form of worship.
May our friendship be a sanctuary.
May our shared reverence become a witness to the world.
And may the peace of the Holy One—who called Moses from the burning bush, who became flesh and dwells among us—grant us the wisdom to recognize holy space in one another. Thank you.
