Η επιστημονική αξία της διδακτορικής διατριβής του Μητροπολίτου Βελγίου κ. Αθηναγόρα για την ιστορία του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας στη Δυτική Ευρώπη.
του Δρ. Γεωργίου Τσικαλάκη
ΕΔΙΠ, Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου
Η μελέτη του Ελληνισμού στην Δυτική Ευρώπη είχε πάντα ένας ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Το πρόβλημα βέβαια πάντα ήταν ότι η γνώσεις μας για τις ελληνικές κοινότητες περιορίζονται στις κοινότητες της Γαλλίας με έμφαση στις κοινότητες του Παρισιού και της Μασσαλίας ή της Ιταλίας και της Αυστρουγγαρίας. Η βορειοδυτική Ευρώπη δεν είχε κάποια ενδιαφέρουσα βιβλιογραφία μέχρι σήμερα. Όμως τα τελευταία χρόνια μέσα από τις δημοσιεύσεις της Ιεράς Μητροπόλεως Βελγίου με τη συμπλήρωση των 50 ετών από την ίδρυσή της το 2019 η ιστορία του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας ξεκινά να γίνεται γνωστή[1]. Αυτό όμως που μας κάνει να εμβαθύνουμε στην ιστορία του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας στην Βορειοδυτική Ευρώπη είναι η διδακτορική διατροβή του Μητροπολίτη Βελγίου και Έξαρχου Κάτω Χωρών και Λουξεμβούργου κ. Αθηναγόρας (Peckstadt)
Την 11η Μαΐου 2026 ο Σεβασμιώτατος κ. Αθηναγόρας, υποστήριξε με επιτυχία την διδακτορική του διατριβή και ανακηρύχθηκε Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Raboud του Nijmegen. Ο τίτλος της διατριβής είχε τίτλο: «Η Ορθόδοξος ενορία της Αγίας Αικατερίνης στο Άμστερνταμ: γιατί οι Έλληνες έμποροι στο Άμστερνταμ του 18ου αιώνα αγωνίστηκαν για την δική τους εκκλησία και πώς σχετίζονται με το Ολλανδικό του περιβάλλον». Η διδακτορική διατριβή με επόπτη καθηγητής τον J.M. Sanders είναι αποτέλεσμα έρευνας και μελέτης του Σεβασμιώτατου από το 1999 όταν αποφασίζει να επικεντρωθεί στην έρευνα για τον Ορθόδοξο ελληνικό Ιερό ναό της Αγίας Αικατερίνης στο Άμστερνταμ. Η συνέχεια της έρευνας ήταν εξαιρετικά δύσκολη και αν δεν υπήρχε τόσο η διάθεση για έρευνα όσο και η γλωσσικές ικανότητες του Σεβασμιώτατου κ. Αθηναγόρα με την άπταιστη γνώση της Ολλανδικής και της Ελληνικής γλώσσας, η ιστορία των Ορθόδοξων στις Κάτω Χώρες να μην γινόταν γνωστή.
Ο σεβασμιώτατος για πρώτη φορά αναπτύσσει ενδιαφέρον για την ορθόδοξη παρουσία στην Ολλανδία το 1987 όταν ανακαλύπτει την παρουσία Ελλήνων φοιτητών των αρχών του 18ου αιώνα στο Πανεπιστήμιο του Leiden πολλοί από αυτούς ήταν κληρικοί. Ο νεαρός τότε Αρχιμανδρίτης Αθηναγόρας δημοσιεύει ένα μικρό άρθρο και τονίζει ότι: «Αυτοί οι Έλληνες συγκεντρώθηκαν γύρω από τη μικρή ορθόδοξη εκκλησία τους της Αγίας Αικατερίνης. Ζούσαν απομονωμένοι από το Ολλανδικό περιβάλλον και ασχολούνταν με το εμπόριο τους, αναζητώντας παράλληλα παρηγοριά και καταφύγιο στην ορθόδοξη πίστη για τα πολλά προβλήματα που παρουσίαζαν στη νέα τους ζωή (νέοι τρόποι ζωής και έθιμα, διαφορετική νοοτροπία, θρησκεία, γλώσσα κλπ). Σ’ αυτή την κοινότητα εμπόρων ήρθε κι ένας έμπορος που, λίγα χρόνια αργότερεα, αναδείχθηκε σε σπουδαίο διδάσκαλο του είδους του, ο Αδαμάντιος Κοραής»[2]. Η πρώτη αυτή έρευνα συνεχίστηκε και κατά τις σπουδές του σεβασμιώτατου του στο Οικουμενικό Ινστιτούτο Bose.
Είναι γεγονός ότι στην Ελληνική σχολική ιστορία, αναφέρεται η παρουσία των Ελλήνων του εμπόρων στο Άμστερνταμ με γνωστή παρουσία του Αδαμάντιου Κοραή, που εστάλη εκεί για σπουδές και επίβλεψη της περιουσίας της οικογενειακής επιχείρησης. Ποτέ όμως δεν γίνεται αναφορά περί ελληνικής ενορίας και ειδικότερα του Ιερού Ναού της Αγίας Αικατερίνης. Η πρώτη σημαντική αξία της διατριβής του σεβασμιώτατου είναι ότι για πρώτη φορά η έρευνα για την ορθόδοξη εκκλησία στρέφεται και στις Κάτω Χώρες.
Το δεύτερο σημαντικό στοιχεία της έρευνας είναι η ανακάλυψη του αρχειακού υλικού. Είναι γνωστό ότι η διακονία ενός κληρικού και δει ενός επισκόπου δεν είναι μέρος της καθημερινότητας αλλά η ίδια του η καθημερινότητα, η έρευνα των αρχείων είναι πάντα δύσκολη. Μέσα από αυτή τη δυσκολία ο Σεβασμιώτατος κ. Αθηναγόρας εργαζόμενος συστηματικά με περιορισμένο χρόνο, συγκέντρωνε στοιχεία από το 1999 έως το 2019. Το 2020 ο σεβασμιώτατος αποκαλύπτει ότι με αφορμή την πανδημία Covid19 και του αναγκαστικού εγκλεισμού, βρήκε την ευκαιρία να οργανώσει το υλικό αυτό. Η ταξινόμηση εξάλλου του αρχειακού υλικού αποτελεί το δυσκολότερο μέρος της έρευνας αφού ο ερευνητής μπορεί να χαθεί μέσα στον όγκο του. Ο Σεβασμιώτατος κ. Αθηναγόρας καταφέρνει να αξιοποιήσει το σύνολο του υλικού του, μια έρευνα σε Ολλανδία, Βέλγιο και Ελλάδα και να το κατατάξει σε θεματικές ενότητες. Ξεκινά με την επισκόπηση της ιστορίας του Ελληνικού κόσμου εντός και εκτός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στη συνέχεια εξετάζεται η παρουσία των πρώτων Ελλήνων στις Κάτω χώρες, από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Κύριλλο Γ’ Λούκαρη και των Ελλήνων φοιτητών του Πανεπιστημίου του Λέιντεν. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το Κεφάλαιο που μελετά τους Έλληνες εμπόρους του Άμστερνταμ και της εκκλησίας τους, την Αγία Αικατερίνη, διαχωρίζοντας την ιστορία του ναού και της εκκλησιαστικής του δομής σε δύο ενότητες. Από το 1752 έως το 1848 με την ελληνική παρουσία και στη συνέχεια από το 1858 έως το 1869 που την εκκλησία διαχειρίζονται οι Ρώσοι. Στο σημείο αυτό ο Σεβασμιώτατος κ. Αθηναγόρας εξετάζει και την περίοδο που η ρωσική πολιτική επεκτείνεται στις ορθόδοξες κοινότητες της Ευρώπης, ειδικά στην Ολλανδία όταν ο Βασιλιάς Κάτω Χωρών Γουλιέλμος ο Β’, νυμφεύεται την Κόρη του τσάρου Παύλου της Ρωσίας, Άννα Παβλοβνα (1795-1865). Τότε δημιουργείται πρώτη φορά ορθόδοξο παρεκκλήσιο Ρωσικής τεχνοτροπίας στο Βασιλικό παλάτι του Άμστερνταμ.
Πέρα από τα αμιγώς ιστορικά στοιχεία που μαθαίνουμε στην διατριβή, ο Σεβασμιώτατος κ. Αθηναγόρας ανακαλύπτει ένα παλαίτυπου βιβλίου με την μετάφραση της θείας λειτουργίας του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου από την Αρχαία Ελληνική γλώσσα στην Ολλανδική της εποχής του 1760. Η μετάφραση είναι άλλο ένα σημαντικό εύρημα με μεγάλη ιστορική σημασία. Μέχρι τώρα θεωρούσαμε ότι οι μεταφράσεις των λειτουργικών κειμένων της Ορθοδοξίας είχαν γίνει από ρώσους, εδώ για πρώτη φορά βλέπουμε το οικουμενικό πνεύμα των Ελλήνων του Άμστερνταμ, οι οποίοι κρίνουν επιτακτική την ανάγκη η Θεία Λειτουργία του Ιερού Χρυσοστόμου έπρεπε να είναι κατανοητή στους Ολλανδούς. Παρά τη μεγάλη έρευνα του σεβασμιώτατου δεν γνωρίζουμε ποιος είναι ο μεταφραστής αλλά γνωρίζουμε ότι ήταν απόφαση των Ελλήνων να γίνει η μετάφραση και να εκδοθεί. Η μετάφραση του 1760 έχει μια μοναδικότητα αφού συνδέεται χρονικά με τις μεταφράσεις λειτουργικών κειμένων στην Μεγάλη Βρετανία (1862) κι έτσι βλέπουμε τη σύνδεση των ορθόδοξων κοινοτήτων. Βέβαια αυτό να γίνεται λόγω της πολιτικής του Ρώσου πρέσβη Alexander Romanov Vorontsov που υπηρέτησε έως το 1860 στο Άμστερνταμ και εν συνεχεία στο Λονδίνο για ανάδειξη της Ορθόδοξης παράδοσης στους εκτός ορθοδοξίας πιστούς. Ο σεβασμιώτατος αναλύει και την δεύτερη μετάφραση της θείας λειτουργίας στα Ολλανδικά που γίνεται το 1829.
Ο Σεβασμιώτατος κ. Αθηναγόρας επιτυγχάνει μέσα στην διατριβή του να αναλύσει τους Έλληνες του Άμστερνταμ. Η κοινότητά τους είχε κλειστό χαρακτήρα αλλά τους εσωτερικούς ανταγωνισμούς. Είναι σημαντικό ότι ανακαλύπτονται πολλά στοιχεία της ιστορικής παρουσίας των Ελλήνων του Άμστερνταμ, μιας κοινότητας που μέχρι σήμερα δεν είχαμε πολλά στοιχεία. Ίσως όλη αυτή η κλειστή δομή της κοινότητας δεν επέτρεψε μέχρι σήμερα να την γνωρίσουμε και να την αναλύσουμε σε αντίθεση με άλλες ελληνικές κοινότητες της Ευρώπης.
Τέλος ο Σεβασμιώτατος κ. Αθηναγόρας θέτει το ζήτημα της διορθόδοξης προσέγγισης αυτής της κοινότητας. Οι ορθόδοξοι του Άμστερνταμ έχουν έναν υπερεθνικό χαρακτήρα σε μια εποχή που οι εθνικές αντιπαραθέσεις αναπτύσσονται όλο και περισσότερο με τον εθνοφιλετισμό να έχει κάνει την εμφάνισή του στο χώρο της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Σημαντικά είναι και τα παραρτήματα που περιέχονται στην διατριβή με 66 σελίδες αρχειακού υλικού προερχόμενο από την έρευνα που επιτέλεσε επί 30 χρόνια ο σεβασμιώτατος.
Εν κατακλείδι η διδακτορική διατριβή του Σεβασμιώτατου Μητροπολίτη Βελγίου κ. Αθηναγόρα μεταφέρει το επιστημονικό ενδιαφέρον για τις ελληνικές κοινότητες στην περιοχή της Βορειοδυτικής Ευρώπης, κάνει γνωστά στοιχεία για μια κοινότητα από τη φύση της κλειστή με μεγάλες φιγούρες του ελληνισμού. Αναδεικνύεται ένας διορθόδοξος χαρακτήρας σε μια εθνικά ταραγμένη εποχή, αναδεικνύει την παρουσία της ορθοδοξίας και μας κάνει γνωστά πρόσωπα που στη συνέχεια όταν επιστρέφουν στην Ελλάδα φτάνουν σε υψηλά εκκλησιαστικά αξιώματα.
Επιπλέον, ο Σεβασμιώτατος κ. Αθηναγόρας, δίνει επιστημονική μαρτυρία στα Ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, αναδεικνύει την ιστορική παρουσία της ορθόδοξης εκκλησίας και της ελληνικής κοινότητας στην Ολλανδική ιστορία, βοηθά στην εξωστρέφεια του ορθόδοξου κόσμου στην Ευρώπη και αποκαλύπτει την πολιτιστική του προσφορά στον Ευρωπαϊκό κόσμο. Πέρα από το προσωπικό ταξίδι του σεβασμιώτατου στην έρευνα και την επιστήμη, η διατριβή λειτουργεί ως ποιμαντικό μέσω σε έναν κόσμο που αναζητά την επανασύνδεσή του με την παράδοση.
Καλό ταξίδι στην εκδοτική διαδρομή που αναμένεται σύντομα να κυκλοφορήσει και στα Ελληνικά και θα κάνει γνωστή την ιστορία του ελληνισμού της διασποράς και της ενορίας της Αγίας Αικατερίνης του Άμστερνταμ στην Ελλάδα.
[1] Παναγιώτης Γιαννόπουλος, Η πεντηκονταετηρίδα της Ιεράς Μητροπόλεως Νελγίου και Εξαρχίας Κάτω Χωρών και Λουξεμβούργου, Βρυξέλλες 2019 βλπ. και Ιερά Μητρόπολη Βελγίου, 50 χρόνια Ιεράς Μητροπόλεως ΜΠΕΝΕΛΟΥΞ, Βρυξέλλες 2019.
[2] Ημερολόγιο Ιεράς Μητροπόλεως Βελγίου και Εξαρχίας Κάτω Χωρών και Λουξεμβούργου έτους 1987, σελ. 17-18.