Σχέσεις Ταυτότητας και Ετερότητας κατά την Οσία Γαβριηλία

Δρ. Αχιλλέως Παπατόλιου

Διδάσκοντος Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού ΑΠΘ

Η έννοια της ταυτότητας βρίσκεται ανάμεσα στα όρια που έχουμε θέσει στον εαυτό μας και στους άλλους. Η ταυτότητα χαρακτηριστικά αναφέρεται στο πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους, ποιοι ισχυρίζονται ότι είναι, πώς τους αναγνωρίζουν και πώς τους αξιολογούν οι άλλοι. Η ταυτότητα του προσώπου μας υπο­χρε­­ώ­νει να την αντι­με­­τω­πίσουμε ως «ανοικτή» στη διαφορά, σύμφυτη και συ­­­μπα­ρε­κτει­νόμενη με την ετερό­τη­τα. Η συνειδητοποίηση της ταυ­τότη­τάς μας περνά μέσα από την κατανόηση και την αποδοχή της ταυ­τότη­τας του Άλλου. Ο άλλος είναι η απόλυτη ετερότητα. Μόνο μέσα από τη σχέ­­­ση του με αυτή την ετερότητα θα κατορθώσει το εγώ να κατανο­ήσει τον εαυτό του.

Υπό αυτή την έννοια η ταυτότητα συνδέεται με την ετερότητα, κα­θώς προσδιορίζεται μέσα από την ομοιότητα και τη διαφορά. Πρό­κει­ται περί ετερότητας ριζωμένης στην ταυτότητα. Η ετερότητα του καθενός είναι χρήσιμη, λειτουργική, υποκείμενη στην κριτική κανο­νιστικών αρχών αυ­τονομίας και ισότητας καθολικής εμβέλειας. Ο έτερος δεν είναι αλλό­τρι­ος. Ετερότητα σημαίνει ιδιαιτερότητα και διαφορετικό­τη­τα. Η ταυτότητα όχι μό­νον δεν θυσιάζει την ετε­ρότητα, αλλά θυσιάζεται για αυτήν, προ­κει­μένου να αναπτυχθεί μέσα και διά του χρόνου σε δημιουργικότητα, κοι­νό­τητα και ελευθερία α­πό κάθε είδους κοινωνική αναγκαιότητα, συνώνυμη της διάσπασης και του κατακερματισμού.

Πάνω σε αυτό το θέμα η Οσία Γαβριηλία θεωρούσε ότι ο άλλος αποτε­λεί το κοινό στοι­­­χείο της ταυτότητάς μας, και ότι η ταυτότητά μας δεν μπο­ρεί να υ­πάρ­ξει χω­ρίς την ετερότητα του άλλου. «Γι΄ αυτό και ο Θεός έ­βαλε τις αι­σθήσεις μας στο Κε­φάλι για να βλέπουμε μόνο τον άλλο… Για να μην μπο­ρού­με να δούμε τον εαυτό μας. Για να βλέπουμε μόνο τον Άλλο και να αγα­πά­με μόνο τον Άλλο. Και για να βλέπουμε τον εαυτό μας μόνο μέσ΄ τα μάτια του άλλου». Στο ίδιο μήκος κύματοςο Οδυσσέας Ελύτης είχε γρά­ψει στο «Άξιον Εστί»: «Βλέπεις, είπε, είναι οι Άλλοι και δε γίνεται Αυτοί χωρίς Ε­σένα και δε γίνεται μ’ αυτούς χωρίς, Εσύ. Βλέπεις, είπε, είναι οι Άλ­λοι και α­νάγκη πάσα να τους αντικρίσει η μορφή σου, αν θέλεις ανεξά­λει­πτη να ‘ναι και να μείνει αυτή».

Η Οσία Γαβριηλία θεωρούσε πως το ανθρώπινο πρόσωπο χρει­ά­ζε­ται να αυθυ­περ­βεί τον εγωισμό του, «βρες μια τρύπα στον τοίχο της φυ­λα­κής σου και δρα­πέτευσε. Για σένα όλος ο κόσμος θα είναι Ελευθερία και τό­τε θ΄ ανα­καλύψεις ότι μόνο η αγάπη μετρά», προκειμένου να πραγ­μα­τώ­σει την ταυ­τότητά του και έτσι να κατορθώσει τον ανθρωπισμό πέρα από τον α­το­μικισμό, τον εγωισμό και τη φι­λαυτία. Έτσι, άλλωστε δομούνται κα­τά τον Μ. Βασίλειο σχέσεις ομαλής κοι­νωνικής συμβίωσης σε διαπρο­σω­πικό επί­πε­δο, αφού «ἤμερον καὶ κοινωνικὸν ζῶ­ον ὁ ἄνθρωπος καὶ οὐχὶ μο­να­στι­κόν, οὐδὲ ἄγριον οὐδὲν γὰρ οὕτως ἴδιον τῆς φύσεως ἡμῶν, ὡς τὸ κοι­νωνεῖν ἀλλήλοις καὶ χρήζειν ἀλλήλων καὶ ἀγαπᾶν τὸ ὁμόφυλον».

Η Αγία Γαβριηλία δίδασκε στους ανθρώπους ό­λους ανε­ξαι­ρέτως πως: «Εάν δεν φτάσεις να νοιώσεις ότι εσύ και ο άλλος, είσαστε ΕΝΑ- ο ο­ποι­ο­σ­δή­ποτε άλλος: και ο έγχρωμος της Αφρικής, και ο Ινδός, και ο Κινέζος, και ο Μου­σουλ­μάνος, και ο Εβραίος, και ο Χριστιανός- να συνειδητοποιήσεις ότι όλοι είμεθα παι­διά του Θεού. Αν δεν μπορείς να το αισθανθείς αυτό Αλη­θινά, με κεφαλαίο Άλφα, τότε… εί­σαι α­κόμα δούλος». Ο ασφυ­κτι­κός εγκλωβισμός του ανθ­ρώπου στο ά­το­μό του, η δαιμον­ική άρ­νη­­ση της δη­μι­ουρ­γικότητας και του α­νοίγμα­τος προς τους απέναντι απο­τελούν το με­γαλύτερο κακό της ανθρώ­πι­νης φύ­­­σης. Σύμφωνα δε με τον σύγ­χρο­νο Άγιο της Εκκλησίας μας Νε­κτά­ριο Κεφα­λά: «ἡ φιλαυτία καὶ ὁ ἐγωισμὸς εἰσὶ φοβεραὶ κακίαι, διότι αἴρο­υσι τὰς ἀρχὰς τοῦ Χριστια­νι­σμοῦ καὶ τιθεῖσι τὰς ἑαυτῶν. Αὖται διδά­σκουσι τὸ μῖσος πρὸς τὸν πλη­σί­ον».

Η Οσία Γαβριηλία καλλιεργούσε συ­νεχώςτον διαπολι­τι­σμι­­κό διά­λο­γο μετα­ξύ ταυ­τό­τητας και ε­τε­ρότητας, για τον λόγο αυτό αναγνώ­ρι­ζε τα αν­θρώ­πι­να δικαιώματα, την κοινωνική δικαι­ο­σύνη και τη μο­ναδι­κό­­­­τη­τα του κάθε αν­θρώ­πινου προσώ­που. «Ο καθέ­νας είναι μο­να­δικός και ανεπανά­λη­πτος… Πάρε ένα κλαδί δέντρου, κόψε τα φύλλα, βάλε τα το ένα πάνω στο άλ­λο. Η σοφία με την οποία υπάρχουν πάνω στο δέντρο, παρά την δι­αφορε­τι­κό­τητά τους, τα κάνει να λάμπουν και κάνει και το δέντρο να λάμπει, γιατί είναι δεμένα στον κορμό που λέγεται Θεός. Δεν μπορούμε να γίνουμε σαν τον Προ­κρούστη, που τους έβαζε όλους σε ένα κρεβάτι και ό,τι πε­ρίσ­σευ­ε το έκο­βε». Ο κα­θένας ως πρό­σω­πο έχει κά­ποι­ο μέρος ή λόγο υ­πάρξεως στο περί Σωτηρίας Θείο σχέ­διο. Ως εκ τού­του, α­πο­μά­κρυνε τους κινδύνους της ξενο­φο­βί­ας, του ρα­τσισμού και του ε­θνο­φυ­λε­τι­σμού που εντάσσονται στη λο­γική μιας περί­κλει­στης εσω­στρε­φούς πε­­ρι­­­φε­ρειακής και ε­παρ­χιακής κοι­νό­τητας.

Εν κατακλείδι, ο άνθρωπος βρίσκει τον εαυτό του, καθώς και την ελευθερία του στα πρόσωπα των “άλλων”, η οποία ουσιαστικά πραγ­ματώνεται στην α­γά­­πη που είναι ο τρόπος άσκη­σης της ελευθερίας. Ο εαυτός δομείται και κα­θρε­φτίζεται μέσα από τη σχέση με τον Άλλο, τον διαφορετικό, τον μο­ναδικό και ανεπανάληπτο Άλλο, που αποτελεί προϋ­πόθεση για την ύ­παρξη και την ανάπτυξη. Καταδίκαζε ρητά την αδιαφορία για την κοινωνική ζωή και τον συνάνθρωπο. Η εντολή του Κυρίου στους μα­θη­τές του να πο­ρευθούν σ’ ολόκληρο τον κόσμο για να μεταφέρουν το Ευ­αγ­γε­λικό μή­νυμα έχει ως προϋπόθεση και σύμβολο την Σταυρική α­γά­πη. «Τι ωφε­λεί να αγα­πούμε μόνο τον Θεό με τα χέρια ψηλά προς τον Κύ­ριο, καθέτως, και να μην τ΄ ανοίξουμε και οριζοντίως, να πάρουμε όλη την αν­θρω­πότητα, εάν είναι δυ­νατόν, και γίνει έτσι το σώμα μας το Σημείο του Σταυρού»,  δήλωνε εμφαντικά.