Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΓΟΥΜΕΝΙΣΣΗΣ, ΑΞΙΟΥΠΟΛΕΩΣ & ΠΟΛΥΚΑΣΤΡΟΥ
«Πρός τήν Μητέρα τοῦ Λόγου τήν μόνην ἡμῶν ἐλπίδα καί καταφυγήν προσδραμεῖν»
(νηφάλιοι ἀναστοχασμοί Β)
ΠΡΟ ΟΛΙΓΟΥ ΚΑΙΡΟΥ ἐπέστρεψε ἀφ᾽ ἡμῶν γιά τά Πατριαρχεῖα ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης, ὅμως ἡ Θεσσαλονίκη καί ἡ Μακεδονία ὅλη τόν συνοδεύουμε. Τόν ἔχουμε ἐγκολπωμένο στά ἐσώψυχα καί στή λαλιά τῆς εὐχομένης καρδιᾶς μας.
Διό καί θά προχωρήσουμε σέ μιά σύγχρονη ἐπαναγωγή ἐλπίδος μέ νηφαλιότερους ἴσως ἀναστοχασμούς, παρακινημένοι κι ἀπό τόν πρόσφατο κόπο καί μόχθο τοῦ Παναγιωτάτου στή συμβασιλεύουσα καί τήν ἀγωνία του γιά τόν καταφθειρόμενο κόσμο.
Ἐκκίνησή μας ἡ λιτότατη καί ἀκαταπόνητη γιά μέρες ἀναστροφή του μέ τόσες ἐκκλησιαστικές, ἱδρυματικές καί ἀνθρώπινες (πενθηφόρους εἴτε χαρμονικότερες) σημερινές ὄψεις τῆς Θεσσαλονίκης. Μάλιστα, αὐτή ἡ Πατρική ἀναστροφή του ἦταν τόσο πληθωρική σέ μεταδοτικότητα αἰσθαντικῆς πρόσληψης καί πληρωματικῆς προσφορᾶς, πλάι στήν ἰσορροπημένη ρηματικότητα τῆς ὡριμασμένης σοφίας, στήν διαλεκτική τῆς θεολογικῆς του πραΰτητας, στήν περιεκτικότητα τῆς ὁλοκάρδιας προσληπτικῆς του ἱκανότητας περί τόν κόσμον ὅλον, ὄχι μόνον ρεαλιστικῶς, ἀλλά καιρίως χριστολογικῶς θεωρούμενον καί ἀναθεωρούμενον.
«…Καί σήμερον, ὄχι μόνον ἡ Ἐκκλησία, ἀλλά σύμπασα ἡ ἀνθρωπότης ἔχει ἀνάγκην καί ἀθωότητος καί ἀγάπης καί ἀφοσιώσεως εἰς πᾶν ἀγαθόν καί εἰρηνοποιον καί σωτήριον, ἤ μᾶλλον τόν μόνον ἀγαθόν καί σωτῆρα, τήν ἔνσαρκον εἰρήνην τοῦ Θεοῦ. Αὐτός εἶναι ἡ λύσις παντός ἀνθρωπίνου προβλήματος, πάσης ἀνθρωπίνης κακοδαιμονίας. Καί ὅσον ἀναζητοῦν οἱ ἄνθρωποι λύσεις μακράν Αὐτοῦ καί εἰρήνην ἐρήμην Αὐτοῦ καί χαράν ἐκτός Αὐτοῦ, ἁπλῶς ματαιοπονοῦν, δέροντες… Εὐλογημένη νά εἶναι ἡ Θεσσαλονίκη, εὐλογημένοι νά εἶναι οἱ Θεσσαλονικεῖς, εὐλογημένη νά εἶναι πάντοτε ἡ Μακεδονία καί ἡ θεοφρούρητος Ἑλλάς…» (ὁμιλία Α.Θ.Παναγιότητος στόν ἱστορικό Ναό τῆς Ὑπαπαντῆς, 2-2-2026).
ΕΠΕΙΤΑ τόν βλέπουμε σέ ἕνα ἄλλο σκηνικό ἐκκλησιαστικῆς προσανάλωσης, νά ψάλλει ὁσονούπω πληρούμενο τό εἰσοδικό τῶν ἐλπίδων γιά τό Μοναστήρι τῶν φοιτητικῶν του χρόνων, γιά τήν περιώνυμη Μονή τῆς Ἁγίας Τριάδος καί τήν περιφανή Θεολογική Σχολή τῆς Χάλκης, μέ τόν ἀέρα τῆς αἰσιοδοξίας γιά τό ἄμεσο λειτουργηματικό μέλλον τῆς ἀνακαινιζόμενης Σχολῆς. Μέ τήν γνωστή στιβαρή σοβαρότητα. Προσευχόμενο καί ὁμιλοῦντα, ὑμνώντας τόν ἀπ᾽ αἰώνων μεγαλώνυμο, πολύθρυπτο, ἀποφασιστικό καί ἰσαπόστολο προκάτοχό του Ἅγιο καί Μέγα Πατριάρχη Φώτιο.
Ὁ Πατριάρχης τῆς αἰσιοδοξίας ἐπί τοῦ Λόφου τῆς ἐλπίδος, ρίχνοντας εὐλαβικά καί προσκυνητικά τό βλέμμα τῆς ψυχῆς του στόν μεγαλώνυμο ἅγιο Προκάτοχό του, συνήρπασε ἐκ νέου τούς λογισμούς μας. Καί κατευθύνοντας τήν ἐνατένισή μας πρός τήν τελειότερη ἐν ἀνθρώποις συνέργεια τῆς κοσμοσωτηρίου θείας εὐδοκίας. «Πρός τήν Μητέρα τοῦ Λόγου τήν μόνην ἡμῶν ἐλπίδα καί καταφυγήν προσδραμεῖν»(Μ. Φώτιος).
Ἐνορᾶ μετά θαυμασμοῦ ἕνα «ὑπόδειγμα καί σύμβολον Ὀρθοδόξου ἐκκλησιαστικοῦ φρονήματος, πιστότητος εἰς τήν παράδοσιν τῆς Ἐκκλησίας, λογιοσύνης καί λιπαρᾶς παιδείας [ὡς] ὑπῆρξεν ὁ Μέγας Φώτιος, ὁ ὁποῖος μέ τήν πολυδιάστατον παρουσίαν καί δρᾶσίν του, καί εἰς τό πεδίον τῆς πολιτικῆς καί τοῦ πολιτισμοῦ ἐπέδρασε καθοριστικῶς καί ἔθεσε τήν σφραγίδα του εἰς τήν ἐποχήν του καί εἰς τήν πορείαν τῆς ᾽Ανατολικῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας, εἰς τήν ἀναγέννησιν καί ἄνθησιν τῶν γραμμάτων, ἀλλά κυρίως, διά τῆς πνευματικῆς του παρουσίας, τῆς θυσιαστικῆς ποιμαντορίας του, τῆς συνοδικῆς του συνειδήσεως, τῆς ἱεραποστολικῆς του δράσεως καί τῆς ἀγρυπνούσης μερίμνης του διά τήν περιχαράκωσιν τῆς δογματικῆς διδασκαλίας τῆς Ἐκκλησίας, εἰς τήν δόμησιν τῆς ἰδιοπροσωπίας τῆς Ὀρθοδοξίας. Δέν εἶναι τυχαῖον ὅτι ὁ πολυτάλαντος Πατριάρχης Φώτιος κατατάσσεται μεταξύ τῶν κορυφαίων μορφῶν τοῦ Βυζαντινοῦ Ἑλληνισμοῦ καί τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας» (ὁμιλία μετά τήν θεία λειτουργία στό Ναό τῆς Ἁγίας Τριάδος, 6-2-2026).
***
ΦΥΛΛΟΜΕΤΡΟΥΣΑΜΕ κατά καιρούς τήν δραματική ἕως τραγική ἐκκλησιαστική ἱστορία τοῦ 9ου αἰ. (καί ὄχι μόνο) καί τίς μεγαλειώδεις ἐξάρσεις εἴτε τίς θλιβερές ἐξελκώσεις της. Ἡ βραβευμένη ἀπό τήν Ἀκαδημία Ἀθηνῶν “Ἐκκλησιαστική Ἱστορία” τοῦ μακαριστοῦ Καθηγητοῦ στό ΕΚΠΑ Ἀρχιμ. Βασιλείου Στεφανίδου ―ὅπως καί τοῦ περιφανοῦς Καθηγητοῦ Κωνσταντίνου Παπαρρηγοπούλου― ὄντως προέβαλε στήν ὀθόνη τῆς προσοχῆς τοῦ νοῦ καί τῆς κατάπληκτης καρδιακῆς μας αἴσθησης ἐπάλληλες συνεπτυγμένες εἰκόνες μιᾶς σειρᾶς μεγαλειωδῶν καί ἐξ ἀντιθέτου δυσφορήτων ἐνιστορικῶν ἐξελίξεων στά αὐτοκρατορικά καί τά ἐκκλησιαστικά πράγματα. Ἴσασιν οἱ εἰδότες.
Καί ὅμως· σ᾽ ἐκείνη τήν περίοδο ἔζησαν καί ἔδρασαν καί καθαγιάστηκαν ὁ ἅγιος Ἰγνάτιος (ὁ Ραγκαβές, ὁ θαυμαστωμένος καί ἀσυγκατάβατος πρός τίς αὐτοκρατορικές αὐθαιρεσίες) καί ὁ πρωτοδιάδοχος καί μεταδιάδοχός του Μέγας Φώτιος (ὁ ἐξαναγκασμένος νά ἰσορροπήσει καί νά πρωταθλητήσει μεταξύ αὐτοκρατορικῶν καί παπικῶν), ὡς καί οἱ ἀπό τοῦ δευτέρου καί ἐνιστορικά διορατικοῦ Μεγάλου Πατριάρχου ἅγιοι Ἰσαπόστολοι Κύριλλος καί Μεθόδιος οἱ Θεσσαλονικεῖς, οἱ καιριότεροι καί κυριότεροι (ἱερ)αποστολικοί καί πολιτισμικοί εὐεργέτες τῶν Σλαύων, ἀμέσως καί ἐμμέσως (ἐνθυμηθῶμεν τόν μαθητεύσαντα ἅγιο Ναούμ τῆς Βουλγαρίας), ὄργανα τῆς θείας φιλανθρωπίας τοῦ Θεοῦ, τῆς δι᾽ ἀνθρώπων ἀδιοράτως ἐνεργουμένης.
ΩΣΤΟΣΟ ἐκείνη ἡ συνοχή καρδιᾶς περί τήν πολυπλοκότητα τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων τοῦ 9ου αἰῶνος δέν μᾶς ἐξασφάλιζε τήν πληρότητα γνώσης τόσων ἀξιομνημονεύτων ἱστορικῶν καί ἀξιϋμνήτων ἐκκλησιαστικῶν λεπτομερειῶν. Ἐφέτος καί μάλιστα ἐξ ἀφορμῆς τῶν γνωστῶν θλιβερῶν προκλήσεων (!) ἔδωσε ὁ Θεός γιά πολλούς ἀποδέκτες, καλοπροαιρέτους καί κακοπροαιρέτους, καί πληροφορηθήκαμε ἀπό τήν καθιερωμένη ὁμιλία στή Χάλκη καί διδαχή τοῦ Παναγιωτάτου καί Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου. Ἀναπροβολές τῆς ἀκαταβλήτου καί ἀκεραιωμένης πίστεως καί τῆς μεγαλειώδους ἱερῆς ἐμπνεύσεως περί τήν διαχείριση τῶν πιό ὁριακῶν κρίσεων ἀπό τόν ἅγιο καί ἐμβληματικό καί ὁμολογητή-μαρτυρικό Πατριάρχη Μέγαν Φώτιον, αἰγλήεντα εἰς αἰῶνες (καί προπαντός στήν αἰωνιότητα τοῦ Θεοῦ)…
…πῶς ἡ ἠκριβωμένη του καί δυνατή πίστη στήν προστασία τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου ἔγινε πνοή μετανοίας καί προσευχῆς ὅλου τοῦ λαοῦ, ὥστε νά ἀπομακρυνθεῖ τελικά θειοθαυμαστικῶς ὁ ὀλέθριος τότε κίνδυνος τῶν διά θαλάσσης ἐπιτεθέντων ἀναριθμήτων Ρώς, στήν συγκυρία ἐκστρατευτικῆς ἀπουσίας τοῦ αὐτοκράτορος μέ τόν πλείονα καί μαχητικότερο στρατό.
…καί πῶς πάλιν ἡ Πατριαρχική του διορατικότητα διέβλεπε τελικά στούς Ρώς «γεώργιον νέον καί ἐπέβαλεν εὐθύς τάς χεῖρας ἐπί τό ἄροτρον τῆς ἱεραποστολῆς καί, ὡς ἀπέστειλε Κύριλλον καί Μεθόδιον εἰς τήν Μοραβίαν, ἐφρόντισε νά φθάσῃ καί εἰς τήν χῶραν τῶν Ρώς τό εὐάγγελον Κυριακόν μήνυμα, προετοιμάζων οὕτω τό ἔδαφος διά τήν μετά ἕνα περίπου αἰῶνα ἐπικράτησιν τοῦ Χριστιανισμοῦ εἰς τήν περιοχήν…»
***
ΣΥΜΒΟΛΟ μεγαλωσύνης σέ ὅλες του τίς ἐκφάνσεις τοῦ βίου. Χαρισματική φυσική μεγαλοσύνη καί χαριτωμένη θεολογική ἁγιοσύνη. Δέν μποροῦμε νά εἰκάσουμε ἄν τοῦ ἅρμοζε ρόλος αὐτοκράτορος, ἀλλά ἔχουμε τεκμαρτή τήν βεβαιότητα μιᾶς μεγαλειώδους ἡγετικῆς ἐκκλησιαστικῆς φυσιογνωμίας πού χαριτώθηκε καί ἁγιάσθηκε (ἔζησε ἐν ἑαυτῷ τό μυστήριο τῆς ἐν Χριστῷ ζωῆς εἰς ἁγιασμόν, δρῶν ἀνάμεσα σέ τόσες περιπλοκές τῆς ἱστορίας καί διαπλοκές ἱστορικῶν πειρασμῶν)!
Ὁ εὐπαιδευτότερος καί εὐφυέστερος καί πολυμαθέστερος τῆς ἐποχῆς του κατά τόν πολιτικό βίο καί τήν ἐπίσημη πολιτειακή ἀναγνώριση. Ἀποτυπωτής καί διασώστης τελικά τῶν ἐννοημάτων καί τοῦ περιεχομένου τόσων ἀπολεσμένων ἄλλως διά τό σήμερα διαποιημάτων τοῦ ἀρχαίου Ἑλληνισμοῦ.
Ὁ μεγαλοφυέστερος κατά τό οἰκουμενικό του ὅραμα, τήν πολιτική του διαίσθηση καί τήν διπλωματική του διόραση, ὑπήκοος στήν Πρόνοια τοῦ Θεοῦ περί τήν Ἐκκλησία, τότε πού μεταποιήθηκε ὁ ἐκ τῶν ὑψηλοτέρων πολιτειακῶν θέσεων ρόλος του σέ κλήση ὕψιστης ἐκκλησιαστικῆς ἀποστολῆς μᾶλλον ἤ θέσεως, διά νά ἀποπεμφθεῖ δίς τῆς προσφορᾶς του.
Ὁ διαδραστικότερος ὡς Πατριάρχης καί ἀποφασιστικότερος στήν (ἱερ)αποστολική του στοχοθεσία, τήν ἀδιαπραγμάτευτη θεολογική του ἐξάρτυση καί σοφία, τήν διεκκλησιαστική ρωμαλεότητα, τήν προγραμματική ἀνοιχτοσύνη καί τήν ὀργανωτική εὑρηματικότητα.
Ἕνας ὄντως ἀξιοθαύμαστος ἐμβληματικός ἐκκλησιαστικός ἡγέτης, σέ ὅλα του ἡγέτης, ὑπῆρξε ὁ Μέγας Ἰσαπόστολος Φώτιος, πού δρομολόγησε οὐσιαστικά τήν εἰσοδευτική συνάντηση τοῦ Σλαβόφωνου κόσμου πρός τήν Ὀρθοδοξία, πού τόλμησε μέ αἴσθηση γνήσιας ὑπερευθύνης τήν εἰσαγωγική κατηχητική προσφιλίωση (;) τῶν Βουλγάρων, πού διασφάλισε τό κύρος τῆς Ὀρθοδοξίας ἔναντι τῶν ἀπομειωτικῶν κραυγῶν καί κλαγγῶν τῆς Δύσης.
ΚΙ ΟΜΩΣ· ἄν διερευνήσει κανείς τίς πηγές ὅλες ἀδιακρίτως, θά διαπιστώσει ὅτι ὁ Μέγας Φώτιος ἔγινε στόχος μεγάλου μίσους (δέν ἦταν ὁ πρῶτος οὔτε κι ὁ μόνος). Ἔζησε σέ ἐξαιρετικά ἀδιέξοδες κρισιμότητες, ἀλλά σφράγισε πολλαπλῶς τήν ἐποχή του, μιά ἐποχή διασφαλίσεων θρησκευτικῆς ἐξουσίας καί διεκδικήσεων πολιτικῆς ἐξουσίας στόν εὐρωπαϊκό χάρτη. Ἡ σπάνια μεγαλοσύνη καί ὁ οἰκουμενικός του δυναμισμός ἀποτιμήθηκαν μέ ταλαιπωρίες καί ἀποκαθηλώσεις, κι ἀπό τόν αὐτοκρατορικό Βόσπορο καί ἀπό τά πέραν τοῦ Ἀδριατικοῦ, ἀπό τούς δύο τότε “πόλους” ἐπικυριαρχίας τῶν ρωμαϊκῶν πραγμάτων, σέ ἀδυσώπητες νέες συγκυρίες. Ἄν μάλιστα δέν εἶχαν κατεξουσιάσει οἱ Ἄραβες στίς περιοχές δικαιοδοσίας τῶν λοιπῶν παλαιφάτων Πατριαρχείων, ποιός θα μποροῦσε νά φαντασθεῖ τί εἴδους παρεμπλοκές καί διεμβολές θά εἶχαν στοχοποιήσει τόν χαλκέντερο, ἀποφασιστικό καί τελικά ὑπομονετικό Πατριάρχη, τόν Οἰκουμενικό Μέγα Φώτιο.
Αὐτόν ἀποθαυμάζοντες καί τιμῶντες ὑμνολογικά καί θεολογικά, ἐπετειακά καί ἐκκλησιολογικά, ὑποβάλλουμε ἐλάχιστα εἰσέτι μετα-μεθ-επόμενα ἐρωτήματα.
***
ΠΟΙΟΣ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ νά ἀποτρέψει προσαμέτρητες ταλαιπωρίες τῆς Ὀρθοδοξίας (Διορθοδοξίας καί Συνορθοδοξίας) χωρίς τήν σταυρική διακονία τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, δίχως τήν ἀναστάσιμη ἐλπίδα καί ἐκκλησιολογία, τήν εὐδόκιμο πρωτοβουλία καί πρωτουργία του, σέ βάθος χρόνου καί μέχρι σήμερα;
Ὅσοι τό διαπολεμοῦν, ὅσοι ἀξιολογοῦν μυωπικά ἤ πρεσβυωπικά τούς θεσμούς, ἄς συλλογισθοῦν ἐπιτέλους, κατενώπιον τοῦ ζῶντος Θεοῦ: δίχως τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο “νά κρατεῖ γερά”, σέ πόσες θανατηφόρους πανδημίες θά εἶχε παρεμπλακεῖ ἡ Ὀρθοδοξία ὡς ἀσύνδετος κοσμικότροπος πολυκεντρικός ἐθι(μι)σμός ἐθνικιστικῆς (εἴτε θρησκευτικοπολιτικῆς) πολυμερισμένης ἐξουσιομανίας…
Ἡ πρόνοια τοῦ Θεοῦ περί ἡμᾶς διά τοῦ τοιούτου σταυρο-αναστασίμου κεντρικοῦ ἰσορροπιστοῦ (θεῖες ἐνέργειες καί ἀνθρώπινα ἐνεργούμενα) ἀναντιρρήτως μᾶς ἐχάρισε τά κρείττονα καί ἐχόμενα ἐκκλησιολογικῆς συμμετρίας.
Μολονότι προτιμοῦμε τινές ἀνά τήν Ὀρθοδοξία περίεργες ἐφηβιστικές παλινδρομήσεις αὐθυπαρξίας καί μεγαλοδυναμίας, θλιβερές ἐνδείξεις θεσμοκαπήλου ἀνωριμότητος.
Ἀνίκανοι (μετά ἀπό τόσους αἰῶνες ἐκκλησιασμοῦ) νά μαθητεύσουμε στό ὑπόδειγμα τοῦ Κυρίου μας, πού ἀπέστειλε διά πλοιαρίου τούς Μαθητές μακράν τῶν ἀριθμητικῶν ἐκπειρασμῶν καί ἀπέλυσε τούς ὄχλους, ἀνελθών εἰς τό ὄρος προσεύξασθαι.
Δέν εἴμεθα κἄν ἰδιοκτῆτες τοῦ ἐλαχιστοτέρου μέρους τῆς Ἐκκλησίας, τοῦ ἑαυτοῦ μας καί τῆς διαχειριστικῆς μας προσωρινότητος.
Κι ὅμως!
Ἐκβιάζουμε τήν ἐσχατολογία τῆς ἐν Χριστῷ (καί μόνῳ) σωτηρίας νά εἰσέλθει στούς ἀτομικούς καί τούς ἐθνοκεντρικούς προγραμματισμούς, κοσμικούς ὁραματισμούς, ἐπικαιρικούς ἡγεμονισμούς. Κάτι πού διαφέρει τελείως ἀπό τήν λειτουργική πρόσληψη (καί) τῶν ἐθνῶν μας στήν ἐσχατολογική φανέρωση καί τόν ἱστορικό διαρκή εὐαγγελισμό τοῦ μυστηρίου τοῦ Χριστοῦ, σ᾽ αὐτό τό “ἤδη καί ὄχι ἀκόμη” τῆς ἐν Χριστῷ ἀνακεφαλαιώσεως.
† Ὁ Γουμενίσσης, Ἀξιουπόλεως & Πολυκάστρου Δημήτριος
