Γεώργιος Γκοβέσης, ιστορικός-συγγραφέας*
Ο Ahmet Midhat Efendi είναι ένας από τους πρωτεργάτες του οθωμανικού-τουρκικού Τύπου κατά την περίοδο των μεταρρυθμίσεων του Τανζιμάτ και από τους πρώτους συγγραφείς μυθιστορημάτων στην Οθωμανική-Τουρκική γλώσσα.
Ο Ahmet Midhat Efendi γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1844 από οικογένεια Κιρκασίων προσφύγων από τον Καυκάσο. Έχασε σε μικρή ηλικία τον πατέρα του και το 1854 στάλθηκε στο μεγάλο του αδελφό Haziz Ali Ağa στο Βιδίνι της σημερινής Βουλγαρίας όπου και έμαθε τα πρώτα του γράμματα. Το 1857 επέστρεψε οικογενειακά στην Κωνσταντινούπολη όπου και εργάστηκε ως βοηθός σε ένα κατάστημα πώλησης μπαχαρικών στην Αιγυπτιακή Αγορά (Mısır Çarşısı). Στη συνέχεια μπήκε στην υπηρεσία του Ahmet Midhat Paşa, στον οποίο εργάζονταν και ο αδελφός του, και όταν το 1861 ο Ahmet Midhat Paşa διορίστηκε Βαλής (επαρχιακός διοικητής) στη Νις της σημερινής Σερβίας, τον ακολούθησε και στην πόλη αυτή ολοκλήρωσε και τις γυμνασιακές του σπουδές και κατόπιν εργάστηκε ως υπάλληλος στη διοίκηση του Δούναβη (Tuna Vilayeti) στην πόλη Ρούστσουκ (Ρούσε της σημερινής Βουλγαρίας).[1] Ο Ahmet Midhat Paşa εκτιμώντας την εργατικότητα και τις ικανότητες του τον προέτρεψε να μάθει γαλλικά και του έδωσε το όνομα του. Έτσι από Ahmet Efendi ονομάστηκε Ahmet Midhat Efendi και το 1866 μετέβη στη Σόφια όπου εργάστηκε ως μεταφραστής και αρχισυντάκτης της εφημερίδας Tuna (Δούναβης), ενώ παράλληλα παντρεύτηκε.[2] Όταν το 1869 ο Ahmet Midhat Paşa μετατέθηκε στη Βαγδάτη ως Βαλής, ο Ahmet Midhat τον ακολούθησε και εκεί ασχολήθηκε με τη δημοσιογραφία ως διευθυντής της επίσημης εφημερίδας της οθωμανικής διοίκησης (του βιλαετίου) Zevra (της Βαγδάτης, η οποία εκδίδονταν στα Οθωμανικά Τουρκικά και τα Αραβικά, ενώ παράλληλα ήταν διευθυντής και του τυπογραφείου του βιλαετίου.[3] Στη Βαγδάτη ήλθε σε επαφή με ανθρώπους από διάφορους κύκλους και εμπλούτισε τις γνώσεις του πάνω στο δυτικό πολιτισμό, τις επιστήμες και την ανατολική φιλοσοφία μαθαίνοντας περσικά από το φιλόσοφο Can Muattar και Ιερούς Κανόνες του Ισλάμ από το Μουφτή της Βαγδάτης Muhammed Zehavi. Εκεί έγραψε και τα πρώτα του βιβλία, το διδακτικό Hâce-i Evvel (Ο πρώτος δάσκαλος) και το διήγημα Kıssadan Hisse (Ηθικόν Δίδαγμα). Το 1871 με το θάνατο του αδελφού του που ήταν Βαλής στην Basra (Βασόρα), ο Ahmet Midhat επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και ανέλαβε την προστασία όλης της μεγάλης οικογένειας. Στο σπίτι που έμενε στη συνοικία Tahtakale μετέτρεψε ένα δωμάτιο σε τυπογραφείο και εκεί τύπωνε διδακτικά βιβλία. Επίσης εξέδωσε τις εφημερίδες Devir (Εποχή-Περίοδος) και Bedir (Πανσέληνος) οι οποίες κλείστηκαν σε σύντομο χρονικό διάστημα λόγω των προοδευτικών ιδεών τις οποίες υπερασπίζονταν. Στη συνέχεια εξέδωσε τα περιοδικά Dağarcık (Γνώσεις) και Kırkabar (Πολυμαθής) στα οποία δημοσίευε εκτενή άρθρα για τις επιστήμες, την φιλοσοφία και την απλούστευση της Οθωμανικής-Τουρκικής γλώσσας. Το 1872 ο Ahmet Midhat ανέλαβε τη διεύθυνση της εφημερίδας Ibret (Παράδειγμα) η οποία και έγινε όργανο της ριζοσπαστικής πτέρυγας της κίνησης των Νέων Οθωμανών. Στην εφημερίδα αυτή ενεργό ρόλο έπαιζε ο Namık Kemal ενώ αρθρογραφούσαν και οι Reşat, Ebuzziya Tevfik και Nuri Bey. [4] Το 1873 με αφορμή ένα δημοσίευμα στο περιοδικό Dağarcık ο Ahnet Midhat κατηγορήθηκε για αθεΐα και εξορίστηκε μαζί με το Namik Kemal και τον Ebuzziya Tevfik στη Ρόδο. Κατά την περίοδο της εξορίας του στη Ρόδο (1873-1876) ο Ahnet Midhat έγραψε τα πρώτα του μυθιστορήματα όπως Hassan Mellah (1874),Huseyin Fellah (1875) και Felatun Bey ile Rakim Efendi (Ο Φελατούν Μπέης και ο Ρακήμ Εφέντης) 1875. Επίσης στη Ρόδο άνοιξε ένα σχολείο το Medrese-i Süleymaniye στο οποίο η διδασκαλία γίνονταν με τις σύγχρονες μεθόδους.
Το 1876 (30 Μαΐου) με την εκθρόνιση του σουλτάνου Abdulaziz και την άνοδο το θρόνο του σουλτάνου Murat V, δόθηκε χάρη στον Ahnet Midhat ο οποίος επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και άρχισε να εκδίδει την εφημερίδα Ittihat (Ένωση). Με την άνοδο στο θρόνο του σουλτάνου Abdul Hamid II’ λίγους μήνες αργότερα στις 31 Αυγούστου 1876 ο Ahmet Midhat προσέγγισε το νέο σουλτάνο με αποτέλεσμα να διοριστεί διευθυντής του κρατικού τυπογραφείου και της εφημερίδας της κυβερνήσεως Takvim–i Vakayi (Ημερολόγιο των Γεγονότων). Το 1878 με τη διακοπή της κυκλοφορίας της εφημερίδας Takvim–i Vakayi ο Ahnet Midhat με την οικονομική στήριξη του σουλτάνου Abdul Hamid II’ εξέδωσε την εφημερίδα Tercuman–i Hakikat (Ερμηνευτής της Αλήθειας) η οποία συνέχισε με διακοπές και παύσεις την έκδοση της έως το 1921.[5] Το 1885 διορίστηκε διευθυντής της Υπηρεσίας Καραντίνας και το 1895 υποδιευθυντής της Υγειονομικής Υπηρεσίας ενώ το 1889 εκπροσώπησε την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο Συνέδριο Ανατολιστών το οποίο πραγματοποιήθηκε στην Στοκχόλμη της Σουηδίας. Επίσης το 1909 άρχισε να διδάσκει ιστορία, ιστορία θρησκειών και φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης (Darülfünün) πράγμα που συνέχισε μέχρι το θάνατο του (Δεκέμβριος 1912).
Ο Ahmet Midhat Efendi έδινε μεγάλη σημασία στη γνωριμία του λαού με τη δυτική κουλτούρα και στην επιμόρφωση του λαού ώστε να καταπολεμηθεί η αμάθεια. Για το σκοπό αυτό ο ίδιος χρησιμοποιούσε ως τον καλύτερο ενδεδειγμένο τρόπο την επιμόρφωση μέσα από την αναψυχή και προς την κατεύθυνση αυτή έγραψε και τα περισσότερα μυθιστορήματα και διηγήματα του. Οι περισσότεροι ήρωες στα μυθιστορήματα του είναι κατά κανόνα χωρισμένοι σε δύο κατηγορίες με βάση το χαρακτήρα τους σε καλούς και κακούς με τους κακούς στο τέλος να τιμωρούνται και τους καλούς να επιβραβεύονται. Μερικές φορές μάλιστα εμπνεόμενος από τους medah απευθύνεται στον αναγνώστη με ερωτήματα του τύπου «τι λέτε αυτός ο προδότης δεν άξιζε να πεθάνει;» [6]. Επειδή ο βασικός του στόχος ήταν να μεταδώσει γνώσεις στον αναγνώστη πολλές φορές αφήνει την αφήγηση στη μέση για να ανοίξει μια μεγάλη παρένθεση όπου αναφέρεται αναλυτικά στη σημασία μιας λέξης ή έννοιας.
Παρά το γεγονός ότι το έργο του Ahmet Midhat αποτέλεσε σημαντικό σταθμό για την εξέλιξη της οθωμανικής-τουρκικής μυθιστοριογραφίας, ωστόσο το έργο του είναι περισσότερο γνωστό για την ιστορική του αξία. Εκτός από τη συγγραφή μυθιστορημάτων και διηγημάτων ασχολήθηκε αρκετά και με τη συγγραφή θεατριών έργων. Ο ίδιος υπερασπίστηκε τον παιδαγωγικό ρόλο του θεάτρου και την ανάγκη για τη διάδοση του στην κοινωνία. Έγραψε τα θεατρικά έργα Açıkbaş (Ασκεπής 1874), Ahz-i Sar Yahut Avrupa’nın Eski Medeniyeti (Εκδίκηση ή Ο Παλαιός Πολιτισμός της Ευρώπης 1874), Hukm-i Dil (Η εντολή της Καρδιάς 1874), Zuhur-i Osmaniyan (Η Εμφάνιση των Οθωμανών 1877), Çerkes Özdenleri (Κιρκάσιοι Ευπατρίδες) Σκουλαρίκια 1883) και Eyvah (Αλλοίμονο 1884). [7]Το ανέβασμα το 1884 στο θέατρο Gedikpaşa της Κωνσταντινούπολης του θεατρικού του έργου Çerkes Özdenleri (Κιρκάσιοι Ευπατρίδες) προκάλεσε την αντίδραση των αρχών, οι οποίες θεώρησαν πώς το έργο αυτό υποστήριζε τον Κιρκασιανό εθνικισμό με αποτέλεσμα το κλείσιμο και τελικά την κατεδάφιση του θεάτρου αυτού.[8]
Εκτός από τη λογοτεχνικά έργα ο Ahmet Midhat έγραψε και διδακτικά βιβλία μαθηματικών, φυσικής, χημείας, οικονομίας, ιστορίας, δικαίου, φιλοσοφίας και παιδαγωγικής.
[1] Το βιλαέτι (vilayet) ήταν μεγάλη διοικητική περιοχή/περιφέρεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Κάθε βιλαέτι είχε διοικητή τον Βαλή και υποδιαιρούνταν στα σαντζάκ και τους καζάδες. Ο Βαλής της περιοχής όριζε τους Δημάρχους, δημοτικούς συμβούλους, κτλ βλ. Σαρρής Νεοκλής, Οσμανική Πραγματικότητα Συστημική παράθεση δομών και λειτουργιών τόμος IΙ Η Δοσιματική Διοίκηση, Αθήνα 1990, σελ 291-294
[2] IŞIK IHSAN, Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi, Κωνσταντινούπολη 2004, τόμος 1 σελ 48
[3] Koloğlu Orhan, Osmanlı’dan Günüüuze Türkiye’de Basın, Κωνσταντινούπολη 1992, σελ 21
[4] Koloğlu Orhan, , όπ.π, σελ, σελ 39
[5] Γκοβέσης Γεώργιος, Πολιτική μεταρρύθμιση και τύπος στα Βαλκάνια. Η περίπτωση της «Σαββατιαίας Επιθεωρήσεως» στην Οθωμανική αυτοκρατορία κατά την πρώτη συνταγματική μεταρρύθμιση το 1878, Εκδόσεις Σπανίδη, Ξάνθη-Κομοτηνή 2003, σελ 86.
[6] Medah: καλλιτέχνες του παραδοσιακού λαϊκού θεάτρου της Ανατολή, Ortaoyunu, οι οποίοι άνοιγαν διάλογο με το κοινό βλ. Ünlü Aslıhan, Türk Tiyatrosunun Antropolojisi, Άγκυρα 2006, σελ 73,74.
[7] And Metin, Tanzimat ve Meşrutiyet Tiyatrosu, σε Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, Κωνσταντινούπολη 1985, τόμος 6ος σελ 1616.
[8] Yalçın Alemdar, II Meşrutiyette Tiyatro Edebiyati Tarihi, Άγκυρα 2002, σελ 26.
* Ο Γεώργιος Γκοβέσης γεννήθηκε στην Αθήνα τον Ιούνιο του 1968, κατάγεται από την Ορεινή Κορινθία και είναι μόνιμος κάτοικος Ξάνθης. Το 1990 αποφοίτησε από το τμήμα Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου Αθηνών, το 1993 έλαβε μεταπτυχιακό Master of Arts Πολιτικών Επιστημών από το Πανεπιστήμιο Κωνσταντινουπόλεως ως υπότροφος του Οικουμενικού Πατριαρχείου και το 2002 αναγορεύθηκε διδάκτορας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Αθηνών Βιβλία, επιστημονικές εργασίες και άρθρα του έχουν δημοσιευτεί στην Ελλάδα και στην Τουρκία. Στην Ελλάδα τα βιβλία του κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Σπανίδης Ξάνθη.