Πρωτοπρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)
Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων
Η αγία μας Εκκλησία στις 10 Ιανουαρίου τιμά τη μνήμη του αγίου Γρηγορίου Νύσσης, αδελφού του Μ. Βασιλείου. Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης, στη διδασκαλία του υιοθέτησε τη θεωρία περί αποκατάστασης των πάντων, μία θεωρία που πάντοτε σκανδάλιζε τον χριστιανικό κόσμο. Γι’ αυτό ο ίδιος δεν τιμήθηκε όσο έπρεπε από την Εκκλησία, αλλά τέθηκε στο περιθώριο. Αιώνες αργότερα, η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος αποκατέστησε την τιμή του, χαρακτηρίζοντας τον ‘’Πατέρα Πατέρων’’ [1].
Το ζήτημα του παραδείσου και της κόλασης δεν αντιμετωπίστηκε με την ίδια αντίληψη στη δυτική και ανατολική θεολογική σκέψη. Η Δύση αντιμετωπίζει με όρους δικαιικούς [2] την πτώση του ανθρώπου και την αμαρτία, ενώ η Ανατολή με όρους θεραπείας [3]. Για την Δύση, όπου επικρατεί ο απόλυτος προορισμός [4], η πτώση αποτελεί μία παράβαση και ο άνθρωπος πρέπει να πληρώσει και να τιμωρηθεί για την παράβαση αυτή. Πρέπει να του επιβληθεί κάποια τιμωρία και ποινή για την αμαρτία που διέπραξε. Την ίδια στιγμή στην θεολογία της Ορθόδοξης Ανατολής γίνεται λόγος για θεραπεία της αμαρτίας και όχι για καταδίκη.
Η αποκατάσταση [5] των πάντων δεν έχει ενσωματωθεί στην δογματική διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, όμως οι προϋποθέσεις της είναι εξολοκλήρου ορθόδοξες [6]. Πρόκειται για μία θεωρία με νεοπλατωνικές καταβολές [7], την οποία ανέπτυξε ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης [8] στη διδασκαλία του και ιδίως στον περίφημο Κατηχητικό Λόγο του, κείμενο που λόγω του αυστηρά θεολογικού περιεχομένου του απευθυνόταν σε περιορισμένο κοινό [9], αλλά και άλλοι Πατέρες της Εκκλησίας [10]. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή το κακό θα αφανιστεί και θα επέλθει η καθολική σωτηρία των όντων, επιστρέφοντας η κτίση στην προπτωτική της μακαριότητα [11]. Για τον άγιο Γρηγόριο Νύσσης αποκατάσταση σημαίνει ανάσταση [12]. Είναι αναγκαίο να επισημανθεί πως ο Νύσσης επηρεάστηκε από τον Ωριγένη [13] στην ανάπτυξη της θεωρίας της αποκατάστασης των πάντων.
Ας σταθούμε για λίγο στον Ωριγένη. Ο Ωριγένης υπήρξε μεγάλος χριστιανός συγγραφέας της Εκκλησίας, τον οποίο η ίδια καταδίκασε λόγω κάποιων θέσεων του στη διδασκαλία του, που ο ίδιος ανέπτυξε, μεταξύ των οποίων και η θεωρία της αποκατάστασης των πάντων. Ο Ωριγένης επηρέασε αρκετούς Πατέρες της Εκκλησίας [14]. Οι Καππαδόκες Πατέρες, Μ. Βασίλειος και Γρηγόριος Θεολόγος στις μελέτες τους χρησιμοποιούν ως βοηθήματα τις ερμηνείες των Πατέρων της Εκκλησίας και ιδίως του Ωριγένη [15]. Ο Μ. Αθανάσιος καλεί τον Ωριγένη μάρτυρα της οικείας πίστης, χαρακτηρίζοντας τον θαυμαστό και φιλοπονώτατο [16]. Ο Γρηγόριος Νύσσης, αν και επηρεάστηκε σημαντικά από τον Ωριγένη, καταπολέμησε ορισμένες κακοδοξίες του [17].
Η αποκατάσταση των πάντων δεν μπορεί να ιδωθεί ανεξάρτητα από το γεγονός της θεϊκής δημιουργίας. Προϋποθέτει τον αφανισμό του κακού, ως κτιστού, το οποίο δεν δημιούργησε ο Θεός. Το κακό δεν έχει οντολογία [18]. Σύμφωνα με την πλατωνική [19] και νεοπλατωνική [20] αντίληψη το κακό είναι στέρηση. Τόσο ο Ωριγένης, όσο και οι Καππαδόκες Πατέρες έκαναν λόγο για την ανυποστασία του κακού [21]. Ο Γρηγόριος Νύσσης χαρακτηρίζει το κακό ως αλλοτρίωση του αγαθού [22]. Εφόσον το κακό αποτελεί μία διάβρωση του αγαθού και δεν έχει το ίδιο οντολογία, δεν μπορεί να σταθεί στη Βασιλεία του Θεού και να υπάρξει παράλληλα με τον τελικό θρίαμβο του Θεού. Ως κτιστό λοιπόν έχει όρια [23] και η κτιστότητα είναι που του προσδίδει την αδυναμία ύπαρξης του στη Βασιλεία του Θεού. Πώς μπορεί να συνυπάρξει η Τριαδική αγαπητική πληρότητα με την αιώνια κόλαση τιμωρίας και βασανισμού των αμαρτωλών [24]; Εξάλλου, υπάρχει αρκετή κόλαση σ’ αυτόν τον κόσμο, για να εξασφαλιστεί η επέκτασή της και στον άλλο [25]!
Ο Γρηγόριος Νύσσης δίνει εσχατολογικό χαρακτήρα στην αποκατάσταση των πάντων. Κι εδώ υφίσταται μία σημαντική διαφοροποίηση από τον Ωριγένη. Ο τελευταίος αντιλαμβάνεται κυκλικά τον χρόνο, ενώ ο πρώτος γραμμικά [26]. Ωστόσο, η κόλαση δεν είναι απέραντη και για τους δύο [27]. Η αποκατάσταση των πάντων δεν αφορά μόνο τον άνθρωπο, αλλά και τους αγγέλους. Γι’ αυτό και ο Νύσσης θα πει πως θα σωθεί ακόμη και ο σατανάς [28]. Εξάλλου, οι δαίμονες δεν είναι κακοί στη φύση τους (αν ήταν στην φύση τους κακοί, τότε ο Θεός είναι αίτιος του κακού) αλλά η προαίρεση τους είναι κακή [29]. Για την κοινή θέση του Ωριγένη και Νύσσης περί σωτηρίας του σατανά, ο Μπερντιάεφ σημειώνει: ‘’Είναι προς μεγίστη τιμή των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας Ωριγένη και Γρηγορίου, που απέρριψαν την πίστη στην αιώνια κόλαση και επί πλέον παραδέχθηκαν πως και ο διάβολος μπορεί να σωθεί. Αλλά η γνώμη του Ωριγένη καταδικάσθηκε από την οργανωμένη ορθοδοξία. Δεν αγιοποιήθηκε, μολονότι στη ζωή του ήταν άγιος και μάρτυρας. Και ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, που κήρυσσε πως η σωτηρία δεν μπορεί παρά να είναι κοινή εμπειρία ευφροσύνης, πέρασε στη σιωπή. Ο Ιερός Αυγουστίνος, που ήταν ένας από τους ιδρυτές της κόλασης, ευφημείται από όλη την χριστιανική Ευρώπη, καθολική και διαμαρτυρόμενη’’ [30].
Τόσο ο Ωριγένης, όσο και ο Νύσσης, αναφέρονται στον παιδαγωγικό χαρακτήρα της κόλασης. Η κολαστήρια τιμωρία και για τους δύο είναι καθαρτική [31]. Το πυρ, που έχει ηθικό χαρακτήρα και όχι αισθητό [32], είναι καθάρσιο για τον Ωριγένη [33]. Και για τον Νύσσης το πυρ έχει καθαρτική δύναμη. Μάλιστα ο ίδιος αναφέρει το παράδειγμα του χρυσού που είναι αναμιγμένος με κίβδηλη ύλη [34]. Το ζητούμενο είναι η θεραπεία όσων αποκόπηκαν από το θέλημα του Θεού και κολάζονται και όχι η τιμωρία. Ο Θεός δεν τιμωρεί κανέναν, θέση που αναπτύσσουν ο Ωριγένης και ο Νύσσης [35]. Όσων ο βίος επί γης υπήρξε ηθικώς άκαρπος και δεν εξαφανίστηκαν οι κηλίδες της αμαρτίας ο αγαθός Θεός επιφυλάσσει ηθική θεραπεία μετά θάνατον [36].
Για τον Γρηγόριο Νύσσης η ανάσταση, ως επανασύσταση της αρχέγονης κατάστασης μας, είναι αφετηρία για την μετοχή του ανθρώπου στην θεϊκή μακαριότητα [37]. Το κακό θα παύσει να υφίσταται και όλα θα ανακαινιστούν ἐν Χριστῷ. Ο Ωριγένης, ο Γρηγόριος Νύσσης, ο Μάξιμος Ομολογητής [38] και άλλοι Πατέρες της Εκκλησίας, επηρεάστηκαν από τον Ωριγένη και μίλησαν για την αποκατάσταση των πάντων. Πώς μπορεί να συνυπάρξει μαζί με την Βασιλεία του Θεού η ισχύς του κακού; Συμβιβάζεται ο παράδεισος με μία αιώνια κόλαση, ενός τρόπου ή τόπου όπου κάποιες ψυχές θα βασανίζονται αιώνια; Αυτό μήπως θα σήμαινε την οντολογικοποίηση του κακού ή μάλλον καλύτερα τη νίκη του κακού που θα υπάρχει ως παράλληλη πραγματικότητα με τη νέα ζωή, μία ζωή που θα αποτελεί αναμόρφωση, μία ανασύσταση της αποκατάστασης των όντων στην αυθεντική τους τελειότητα [39]; Μπορεί η σωτηρία να αποτελέσει κοινή εμπειρία όλων των όντων;
Σε μία εποχή άκρατου ηθικισμού και αλλοίωσης της αυθεντικής ευσέβειας, ελάχιστοι θα μπορούσαν να προβληματιστούν θετικά με τις θέσεις των παραπάνω Πατέρων και συγκεκριμένα του αγίου Γρηγορίου Νύσσης. Ο Νύσσης φαίνεται πως με την θεωρία της αποκατάστασης ξεβολεύει όσους έχουν δεθεί στο άρμα της ευσεβοφάνειας. Οι ευσεβοφανείς κρατούν τον παράδεισο για τον εαυτό τους. Αρνούνται την φιλάνθρωπη αγάπη και το άπειρο έλεος του Θεού ακόμη και προς τους κολασμένους, στους οποίους αξίζει κάθε τιμωρία. Ο φιλάνθρωπος Θεός, σε μία τέτοια περίπτωση καθίσταται αφιλάνθρωπος Θεός για τους άλλους. Ένας Θεός των λίγων. Και οι βολεμένοι κρατούν καλά τον Θεό για τον εαυτό τους. Μόνο που ο Θεός είναι Θεός της ιστορίας. Θεός που εκπλήσσει και εκπλήσσεται. Και η ιστορία δεν μπορεί στο τέλος της παρά να είναι μία εορτή. Μία πανήγυρη όλων των όντων. Ένας θρίαμβος επί του ανύπαρκτου οντολογικά κακού. Όπως και να έχει, τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο τον έχει ο Θεός.
Υποσημειώσεις:
[1] Anthony Meredith, S.J., Gregory of Nyssa, The Early Church Fathers, London and New York, 1999, p. 139.
[2] Βλ. Δημητρίου Τσελεγγίδη, Η ικανοποίηση της θείας δικαιοσύνης κατά τον Άνσελμο Καντερβουρίας, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2006, σσ. 90-104.
[3] Βλ. Νίκου Ματσούκα, Το πρόβλημα του κακού, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2002, σ. 199.
[4] Βλ. Νίκου Ματσούκα, Δογματική και Συμβολική Θεολογία Γ’, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 313.
[5] Για τη βιβλική ρίζα της έννοιας βλ. C. A. Patrides, Journal of the History of Ideas, The salvation of Satan, Vol. 28, No. 4 (Oct.-Dec., 1967), University of Pennsylvania Press, pp. 468-469.
[6] .π. σ. 198.
[7] Βλ. Ανδρέου Θεοδώρου, Ἡ περί ἀποκαταστάσεως τῶν πάντων διδασκαλία τοῦ Γρηγορίου Νύσσης, Περιοδικό Θεολογία, Τόμος 30, Τεύχος 1, 1959, σ. 25.
[8] ‘’Ο Γρηγόριος Νύσσης έδωσε τρεις λόγους για την πίστη του στην Αποκατάσταση. Πρώτα, επικαλέστηκε τον χαρακτήρα του Θεού. ‘Όντας Αγαθός, ο Θεός έχει έλεος για τον αμαρτωλό άνθρωπο, όντας Σοφός, δεν αγνοεί τα μέσα, που χρειάζονται για να τον αποκαταστήσει. Δεύτερον, δήλωσε ότι πίστευε στην Αποκατάσταση, επειδή αναγνώρισε το πρόβλημα του κακού, το οποίο μην έχοντας δική του ύπαρξη, καθότι είναι αρνητικό, δεν είναι δυνατόν να υπάρχει για πάντα, κάποτε, θα πάψει να υπάρχει. Τρίτον, πίστευε στην ευεργετική φύση της τιμωρίας. Αναγνώρισε ότι η κάθε Θεϊκή τιμωρία έχει διορθωτικό σκοπό’’. Βλ. σχετικά William Barclay, Why i am a convinced Universalist, William Barclay: A Spiritual Autobiography, William B Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, 1977, pp. 65-67.
[9] Ιωάννη Πλεξίδα, Η ανθρωπολογία του κακού, Εκδόσεις Λογείον, Τρίκαλα 20042, σ. 182.
[10] Βλ. Ευστράτιου Παναγιώτου, Η αποκατάσταση των πάντων στην Ορθόδοξη Εκκλησία, Εκδόσεις Μεταμόρφωση, Αθήνα 2024.
[11] Ό.π. σ. 181.
[12] Γρηγορίου Νύσσης, Περί ψυχής και αναστάσεως, PG 46, 148 C: ‘’Ἡ δέ τῆς φύσεως ἀποκατάστασις ἡ ἀνάστασίς ἐστιν’’. Πρβλ. Γεωργίου Φλωρόφσκυ, Οι Ανατολικοί Πατέρες του τετάρτου αιώνα, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2006, σσ. 318-329.
[13] Βλ. Βασίλη Τατάκη, Η συμβολή της Καππαδοκίας στη χριστιανική σκέψη, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1989, σσ. 238-239.
[14] Πατέρες της Εκκλησίας όπως οι Μ. Αθανάσιος, Μ. Βασίλειος, Γρηγόριος ο Θεολόγος, Γρηγόριος Νύσσης, Ιωάννης Χρυσόστομος, Ιλάριος Πικταβίου, Αμβρόσιος Μιλάνου, Βικέντιος Λειρίνου γνώριζαν καλά και χρησιμοποιούσαν ποικιλοτρόπως τον Ωριγένη. Βλ. σχετικά Ευστράτιου Παναγιώτου, Η αποκατάσταση των πάντων στην Ορθόδοξη Εκκλησία, Εκδόσεις Μεταμόρφωση, Αθήνα 2024, σ. 278.
[15] Βασιλείου Σταυρίδη, Αἱ ὠριγενιστικαί ἔριδες, Περιοδικό Θεολογία, Τόμος 28, Τεύχος 4, σσ. 573-574.
[16] Σωκράτους Σχολαστικού, Εκκλησιαστική Ιστορία, PG 67, 701.
[17] Ανδρέου Θεοδώρου, Ἡ περί ἀποκαταστάσεως τῶν πάντων διδασκαλία τοῦ Γρηγορίου Νύσσης, Περιοδικό Θεολογία, Τόμος 30, Τεύχος 2, 1959, σσ. 181-182. Πρβλ. P.M. Gr. 46, 125-128, Danielou, Origéne, σ. 282, P.M. Gr. 46, 79.
[18] Τόσο ο Νύσσης όσο και άλλοι Πατέρες της Εκκλησίας ξεκινούν στην ανάπτυξη της θέσης αυτής μέσα από μία ελληνική γνωσιολογία οντολογικού χαρακτήρα. Ενδεικτικός είναι ο διάλογος του αγίου Ιωάννη Δαμασκηνού με έναν μανιχαίο για την φύση του κακού. Βλ. σχετικά Ιωάννου Δαμασκηνού, Κατά Μανιχαίων διάλογος, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2007, σσ. 38-41.
[19] Πλάτωνος, Σοφιστής, 258d–259b.
[20] Πλωτίνου, Εννεάς Α’ (I) 8.
[21] Ilaria L.E. Ramelli, The Christian Doctrine of Apokatastasis, Brill, Boston 2013, p. 359.
[22] Γρηγορίου Νύσσης, Κατηχητικός Λόγος, P.G. 45,37D: ‘’… καί μόνον ἐκεῖνο κακόν ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἀλλοτρίωσης’’.
[23] Γρηγορίου Νύσσης, Περί κατασκευής ανθρώπου, P.G. 44, 201D-204A: ‘’…ὅτι διεξελθόντες τόν τῆς κακίας ὅρον, ἐπειδάν ἐν τῷ ἄκρῳ γενώμεθα τῆς κατά τήν ἀμαρτίαν σκιᾶς, πάλιν ἐν τῷ φωτί βιοτεύσωμεν’’.
[24] Χρήστου Γιανναρά, Πτώση, Κρίση, Κόλαση ή η δικανική υπονόμευση της οντολογίας, Εκδόσεις Ίκαρος, 2017, σ. 148.
[25] Ν. Μπερντιάεφ, Αλήθεια και Αποκάλυψη, Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα 19672, σ. 189.
[26] Ιωάννη Πλεξίδα, Η ανθρωπολογία του κακού, Εκδόσεις Λογείον, Τρίκαλα 20042, σσ. 188-191.
[27] Ωριγένους, Περί αρχών, Βιβλιοθήκη Ελλήνων Πατέρων και Εκκλησιαστικών Συγγραφέων, Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, Τόμος 16ος, Αθήνα 1958, σ. 311: ‘’…γίνεται νεκρῶν ἀνάστασις, καί γίνεται κόλασις, ἀλλ’ οὐκ ἀπέραντος. Κολαζομένου γάρ τοῦ σώματος κατά μικρόν καθαίρεται ἡ ψυχή, καί οὕτως ἀποκαθίσταται εἰς τήν ἀρχαίαν τάξιν… πάντων ἀσεβῶν ἀνθρώπων καί προς γε δαιμόνων ἡ κόλασις πέρας ἔχει. Καί ἀποκατασταθήσονται ἀσεβεῖς τε καί δαίμονες εἰς τήν προτέραν αὐτῶν τάξιν’’.
[28] Γρηγορίου Νύσσης, Κατηχητικός Λόγος, P.G. 45, 69C: ‘’…τόν τε ἄνθρωπον τῆς κακίας ἐλευθερῶν καί αὐτόν τόν τῆς κακίας εὑρετήν ἰώμενος’’. Πρβλ. C. A. Patrides, Journal of the History of Ideas, The salvation of Satan, Vol. 28, No. 4 (Oct.-Dec., 1967), University of Pennsylvania Press, pp. 467-478.
[29] Μ. Αθανασίου, Προς Ἀντίοχον, PG 28, 604A: ‘’Τί παρήλλακται ἡ οὐσία τῶν δαιμόνων τῆς τῶν ἀγγέλων οὐσίας; Ἡ οὐσία οὐ παρήλλακται, ἀλλ’ ἡ προαίρεσις’’.
[30] Ν. Μπερντιάεφ, Αλήθεια και Αποκάλυψη, Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα 19672, σ. 195.
[31] Βλ. Νίκου Ματσούκα, Το πρόβλημα του κακού, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2002, σ. 200.
[32] Παναγιώτου Χρήστου, Ελληνική Πατρολογία, Τόμος Δ’, Εκδόσεις Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη 1989, σ.198.
[33] Ωριγένους, Κατά Κέλσου, PG 11, 1204A: ‘’Τό πύρ καθάρσιον ἐπάγεται τῷ κόσμῳ, εἰκός δ’ ὅτι καί ἑκάστῳ τῶν δεομένων τῆς διά τοῦ πυρός δίκης ἅμα καί ἰατρείας’’.
[34] Γρηγορίου Νύσσης, Περί ψυχής και αναστάσεως, PG 46, 100A, 101C: Καί ὥσπερ τήν ἐμμιχθεῖσαν τῷ χρυσίῳ ὕλην οἱ διά πυρός ἐκκαθαροῦντες οὐ μόνον τό νόθον τῷ πυρί τήκουσιν, ἀλλά κατά πᾶσαν ἀνάγκην καί τό καθαρόν τῷ κιβδήλῳ συγκατατήκεται, κἀκείνου δέ δαπανωμένου τοῦτο μένει· οὕτω καί τῆς κακίας τῷ ἀκοιμήτῳ πυρί δαπανωμένης, ἀνάγκη πᾶσα καί τήν ἑνωθεῖσαν αὐτῇ ψυχήν ἐν τῷ πυρί εἶναι, ὡς ἂν τό κατεσπαρμένον νόθον καί ὑλῶδες, καί κίβδηλον ἀπαναλωθῇ τῷ αἰωνίῳ πυρί δαπανώμενον’’.
[35] Ilaria L.E. Ramelli, The Christian Doctrine of Apokatastasis, Brill, Boston 2013, p. 238.
[36] Βλ. Ανδρέου Θεοδώρου, Ἡ περί ἀποκαταστάσεως τῶν πάντων διδασκαλία τοῦ Γρηγορίου Νύσσης, Περιοδικό Θεολογία, Τόμος 30, Τεύχος 2, 1959, σ. 182.
[37] Γεωργίου Φλωρόφσκυ, Οι Ανατολικοί Πατέρες του τετάρτου αιώνα, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2006, σσ. 318-331.
[38] Νίκου Ματσούκα, Το πρόβλημα του κακού, δοκίμιο πατερικής θεολογίας, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη, 20023, σ. 200.
[39] Ilaria L.E. Ramelli, The Christian Doctrine of Apokatastasis, Brill, Boston 2013, p. 241.