19.4 C
Athens
Κυριακή, 22 Μαΐου, 2022

ΟΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ «ΑΡΝΗΤΙΚΗΣ» ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΚΑΙ Η ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΟΥΚΡΑΝΙΚΗ ΑΥΤΟΚΕΦΑΛΙΑ

Του Καθηγητή Πέτρου Βασιλειάδη

Σε αυτό το πάνελ που θα εξετάσει τις συνέπειες της ρωσο-ουκρανικής διένεξης για τις Ορθόδοξες σχέσεις εντός της Ουκρανίας και για την Ορθόδοξη ενότητα στη διεθνή σκηνή, από την πλευρά μου, θα επικεντρωθώ στα πραγματικά αίτιά της, ειδικά όσον αφορά την αυθεντική Ορθόδοξη εκκλησιολογία.

Πιστεύω ακράδαντα ότι το κύριο καθήκον του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου όλα αυτά τα χρόνια ήταν να ολοκληρώσει, μετά από σχεδόν 70 χρόνια προετοιμασίας, μια Πανορθόδοξη Σύνοδο. Γι ‘αυτόν τον λόγο απέφυγε να αναλάβει κάθε πρωτοβουλία για τη θεραπεία του οδυνηρού σχίσματος στην Ουκρανία – παρά τα πολυάριθμα αιτήματα από διάφορους φορείς, εκκλησιαστικούς και πολιτικούς, αυτής της χώρας, αν και θεωρούσε ότι η εκκλησιαστική δομή της ανήκει στη δικαιοδοσία του.

Το Κέντρο Οικουμενικών Ιεραποστολικών και Περιβαλλοντικών Μελετών (CEMES) ασχολήθηκε με όλα αυτά τα θέματα από κανονικής, ιστορικής και θεολογικής σκοπιάς και διαπίστωσε ότι η Συνοδική και Πατριαρχική απόφαση για παραχώρηση αυτοκεφαλίας σε μια ενωμένη Ουκρανική Εκκλησία ελήφθη σύμφωνα με όλες τις κανονικές προϋποθέσεις, [1] παρά την έντονη και σφοδρή αντίθεση της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (ROC), στο βαθμό που τελικά διέκοψε την Ευχαριστιακή κοινωνία με το Οικουμενικό Πατριαρχείο (ΕΡ) [2].

Έκτοτε, μια ενδελεχής κριτική εξέταση της κατάστασης, η οποία επιδεινώνεται περαιτέρω, με έπεισε ότι οι πραγματικές αιτίες αυτής της λυπηρής κατάστασης είναι πολύ πιο σοβαρές. Αυτό που κρύβεται πίσω από αυτήν την κρίση είναι η διαμάχη για έναν αποτελεσματικό πρωτείο για την αντιμετώπιση διορθόδοξων δευτερογενών, κυρίως διοικητικών, θεμάτων, λόγω της άρνησης της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας να αποδεχτεί τα προαιώνια κανονικά και οικουμενικά θεσπισμένα προνόμια του Οικουμενικού Πατριάρχη. Δυστυχώς, για πολλούς αιώνες, ειδικά κατά το δεύτερο μισό της δεύτερης χιλιετίας, εμείς οι Ορθόδοξοι έχουμε αναπτύξει ασυνείδητα μια «αρνητική» Ορθόδοξη ταυτότητα: δεν είμαστε αυτό που η Αγία Γραφή και η Παράδοσή μας μας έχουν αφήσει ως κληρονομιά, αλλά αυτό που οι άλλοι, κυρίως οι Καθολικοί, δεν είναι, δηλαδή, χωρίς πρωτείο, την ορατή έκφραση της ενότητας της Εκκλησίας, συνοδευόμενο φυσικά από συνοδικότητα.Φέτος ο ελληνικός λαός σε όλο τον κόσμο γιορτάζει τα 200 χρόνια από την ανεξαρτησία του ως κυρίαρχου κράτους, και μεταξύ των θεμάτων που αναλύθηκαν ήταν η μη κανονική ανακήρυξη της εκκλησιαστικής αυτοκεφαλίας των Ορθοδόξων στις απελευθερωμένες από τον Οθωμανικό ζυγό περιοχές, που οδήγησε σε ένα ατυχές κύμα σε ολόκληρη την Ανατολική Ευρώπη μη κανονικών εθνικικών ανεξάρτητων Ορθοδόξων Εκκλησιών. [3]

Αν και αρχικά η κίνηση αυτή θεωρήθηκε ως απαραίτητο βήμα για την εθνική ταυτότητα και τις επιδιώξεις των λαών,  όλοι οι Έλληνες θεολόγοι κατέληξαν σήμερα στο συμπέρασμα ότι ασυναίσθητα συμβάλλαμε στην αίρεση του εθνοφυλετισμού και των εθνικιστικών τάσεων στην Ορθόδοξη Εκκλησία, κάνοντας την αρχή το 1833 στη σειρά αυτοκεφαλικών διεργασιών. Περιττό να τονίσουμε ότι όλες οι νεότερες Ορθόδοξες αυτοκέφαλες Εκκλησίες, συμπεριλαμβανομένης της παλαιότερης ρωσικής, ειδικά εκείνες με Πατριαρχική τιμή, δύσκολα μπορούν να θεωρηθούν παραδοσιακές, σε σύγκριση με τη μόνη οικουμενικά διακηρυγμένη την πρώτη χιλιετία, δηλαδή την Εκκλησία της Κύπρου, και αυτή χωρίς πατριαρχική τιμή! [4]

Η τρέχουσα ουκρανική κρίση αποκάλυψε και έφερε στην επιφάνεια, ένα ακόμη πρόβλημα, που σχετίζεται έμμεσα με το πρωτείο τιμής την Ουνία. Αυτή η ιστορική δομή εντός της Καθολικής Εκκλησίας, δικαίως ή αδίκως, [5] επηρέασε αρνητικά την πρόοδο του διμερούς διαλόγου στην οικουμενική εποχή μεταξύ της Ορθόδοξης και της Καθολικής Εκκλησίας. Η ύπαρξη των Ελληνόρρυθμων Καθολικών Εκκλησιών, που ιστορικά ξεκίνησε κυρίως στη γεωγραφική περιοχή της ρωσο-ουκρανικής διένεξης, έχει οδηγήσει ακόμη και στον προσωρινό διμερή θεολογικό διάλογο μεταξύ των κύριων παραδοσιακών κλάδων του χριστιανισμού, μετά την κατάρρευση της σοβιετικής κυριαρχίας σε ολόκληρη σχεδόν την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Σήμερα, οι περισσότεροι από εμάς τους Ορθόδοξους θεολόγους θεωρούμε τις Εκκλησίες αυτές όχι πλέον ως εμπόδιο, αλλά ως γέφυρες προς την Ορθόδοξο-Καθολική ενότητα. [6]

Η διακοπή της Ευχαριστιακής κοινωνίας από το Πατριαρχείο της Μόσχας με το Οικουμενικό Πατριαρχείο – προσωρινή ελπίζω και εύχομαι – δεν είναι μεμονωμένη περίπτωση στην Ορθοδοξία. Προηγουμένως, η απουσία της ROC από την Αγία και τη Μεγάλη Σύνοδο του 2016, και το βέτο τους στην ολοκλήρωση του προσυμφώνου εγγράφου για την αυτοκεφαλία, εξηγήθηκε ευρέως σε ιδεολογικό μεν και γεωπολιτικό επίπεδο ως προσπάθεια πρόληψης της απώλειας της Ουκρανίας, κάτι που θα αποδυνάμωνε τη νεοφανή θεωρία της ρωσικής ηγεσίας (πολιτική και εκκλησιαστική) περί “Ρωσικού λαού” (Russkii Mir), [7]

Η άρνηση αποδοχής μιας Εκκλησίας με ορατή κεφαλή (Πρώτον, όχι στη δικαιοδοσία αλλά ως ταπεινή διακονία) καταστρέφει στην πράξη τη βάση της ενότητας της Εκκλησίας. Αυτή η επιτακτική ανάγκη  ύπαρξης πρώτου σε παγκόσμιο επίπεδο, τη στιγμή που αυτό υπάρχει σε όλα τα άλλα επίπεδα (μητροπολιτικό, επισκοπικό και ενοριακό), στερεί τη συνοχή στην μαρτυρία της Εκκλησίας μας. Οποιαδήποτε νέα αντίληψη για την ενότητα της Εκκλησίας, βασισμένη πρωτίστως στην εξουσία, (αριθμητική υπεροχή), η οποία προωθείται σήμερα από το Πατριαρχείο της Μόσχας ή ακόμη υποστηρίζεται με βάση το ότι η Μόσχα σήμερα είναι πρωτεύουσα μιας επί του παρόντος κυρίαρχης αυτοκρατορίας, όπως συνέβαινε προηγουμένως με το Οικουμενικό Πατριαρχείο που είχε ως έδρα την Νέα Ρώμη, την πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, δύσκολα μπορεί να έχει κάποια εκκλησιολογική ή κανονική νομιμοποίηση. Ίσως να μην είναι τυχαίο ότι αυτές τις απόψεις δεν συμμερίζονταν αρχικά η Ουκρανική Ορθοδοξία, ακόμη και η φιλορωσική UOC-ΜΡ. [8]

 Εκτός από την υπογραφή του «Μνημονίου για ενιαία Ουκρανική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξης Εκκλησία» του 2014, μετά την ανακοίνωση της σκέψης του ΕΚ να χορηγήσει αυτοκεφαλία στην Ουκρανία, σε μια έρευνα με τίτλο «Τι μπορεί η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας και η Ουκρανική Ελληνόρρυθμη Καθολική Εκκλησία να διδάξουν η μία την άλλη», οι Ελληνόρρυθμοι της Ουκρανίας δεν δίστασαν να απαντήσουν: «Ευρεία συμμετοχή στην εκκλησιαστική διακυβέρνηση», κάτι τόσο σημαντικό στην «σεβάσμια Ορθόδοξη παράδοση». Και όταν το Οικουμενικό Πατριαρχείο προσκάλεσε απλούς κληρικούς και λαϊκούς, εκτός από επισκόπους, στην σύνοδο ενοποίησης της 15ης Δεκεμβρίου 2018, δήλωσαν: «Χωρίς να παραμελεί την παράδοση της Καθολικής Εκκλησίας, η Ελληνόρρυθμη Καθολική Ουκρανική Εκκλησία μπορεί επίσης να διδαχθεί από τις ισχυρές ορθόδοξες παραδόσεις συνοδικότητας και λαϊκής συμμετοχής. Αυτό ισχύει όχι μόνο για τη διεξαγωγή των μεγάλων συνόδων, αλλά και για την εκλογή επισκόπων και ιερέων(»[13] και θα προόσθετα, και σε ολόκληρη την εκκλησιαστική ζωή, συμπεριλαμβανομένης της λειτουργικής, από την ενορία έως την καθολική έκφρασή της. Ο Μακαριώτατος προκαθήμενός τους (Σβιατοσλάβ (Σεβτσούκ), υπογράμμισε, ότι «στην Ουκρανία, υπάρχει μια ενδιαφέρουσα προοπτική για  οικουμενικό διάλογο στο πλαίσιο νέων δυνατοτήτων». [14] Και σε μια συνέντευξή του [15] έφτασε στο σημείο να εκφράσει μια τολμηρή και αισιόδοξη άποψη, ότι «η αποκατάσταση της ευχαριστιακής κοινωνίας μεταξύ Ρώμης και Κωνσταντινούπολης δεν είναι ουτοπική σκέψη, όπως την νομίζουν μερικοί. Αυτός είναι ο στόχος του οικουμενικού διαλόγου. Αυτή είναι η εκπλήρωση της εντολής του Χριστού, «ίνα πάντες ΕΝ ώσιν”. [16]

Εν κατακλείδι, εμείς οι Ορθόδοξοι θα πρέπει να επανεξετάσουμε την αυθεντική εκκλησιολογία μας, με την κύρια έκφραση της «ενότητας» – και κυρίως της «καθολικότητας» – και να εγκαταλείψουμε την ιδεολογική  αντίληψη για την «Ορθοδοξία», που χρησιμοποιείται ως επί το πλείστον ενάντια στη δυτική χρήση του όρου «Καθολική», ως στοιχείου της ταυτότητάς της.

Δείτε το πρωτότυπο αγγλικό κείμενο με τις παραπομπές εδώ.

Σχετικά άρθρα

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΑΡΘΡΑ