Με επιτυχία ολοκληρώθηκαν οι εργασίες του 2ου Συνεδρίου του Διεθνούς Παρατηρητηρίου Θρησκευτικού Φονταμενταλισμού, με την υποστήριξη της Ιεράς Μητροπόλεως Αλεξανδρουπόλεως, Τραϊανουπόλεως και Σαμοθράκης, της Γενικής Γραμματείας Θρησκευμάτων του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού και της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης, το οποίο έλαβε χώρα στις εγκαταστάσεις της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης, στο Κολυμπάρι Χανίων, μεταξύ 2-3 Ιουλίου 2026, παρουσία των Σεβ. Μητροπολιτών Αλεξανδρουπόλεως, Προέδρου του Παρατηρητηρίου, Λάμπης και Σφακίων κ. Ιωακείμ, εκ προσώπου της Ιεράς Επαρχιακής Συνόδου της Εκκλησίας Κρήτης και του Κισάμου και Σελίνου κ. Αμφιλοχίου, Προέδου της Ακαδημίας.
Το Συνέδριο είναι αφιερωμένο στο γενικό θέμα: «Φονταμενταλισμός και Προστασία των Θρησκευτικών Μνημείων και Τόπων» και περιελάμβανε Εισηγήσεις μελών της Πανεπιστημιακής κοινότητας και εξειδικευμένων ερευνητών, από την Ελλάδα και το εξωτερικό, για τους τρόπους με τους οποίους τα μνημεία και οι ιεροί τόποι οφείλεται να προστατευθούν από επιθέσεις μισαλλόδοξων ομάδων και μπορούν να λειτουργήσουν ως σημεία συμφιλίωσης και συνύπαρξης. Με το κλείσιμο των εργασιών του Συνεδρίου ο κ. Πέτρος Παναγιωτόπουλος, Διευθυντής του Παρατηρητηρίου, ανέγνωσε τα Συμπεράσματα του Συνεδρίου ως εξής:
«Οι θρησκευτικοί χώροι μπορούν να αποτελέσουν πεδία πολιτικής, εθνικής και θρησκευτικής αντιπαράθεσης, αλλά και μέσα διαμόρφωσης συλλογικής ταυτότητας. Εκφράζουν την ανάγκη αποκατάστασης της συνέχειας και της μνήμης και διατηρούν τις αναφορές κάθε θρησκευτικής κοινότητας, αποτυπώνοντας την πολυεπίπεδη ιστορία τους. Επιλέγονται δε ως στόχοι επειδή φέρουν στοιχεία μνήμης, ταυτότητας και συμβολικού κύρους. Τα ερείπια, τα κειμήλια και οι τόποι μνήμης δεν συμβολίζουν μόνο την απώλεια αλλά και την ελπίδα, τη συγχώρεση και τη δημιουργία νέων μορφών συνύπαρξης. Οι εισηγήσεις ανέφεραν πολλές περιπτώσεις στις οποίες οι ιεροί τόποι λειτουργούν ως χώροι προσευχής, θεραπείας, κοινωνικής συνοχής και υπαρξιακής ανανέωσης, ενώ η προστασία τους συμβάλλει στη διατήρηση της ιστορικής αλήθειας και του διαλόγου. Ποικίλα παραδείγματα διεθνώς αποδεικνύουν ότι η συνεργασία γύρω από την πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να αποδομήσει τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό, να καλλιεργήσει τον αμοιβαίο σεβασμό και να ενισχύσει την ειρηνική συνύπαρξη διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων.
Διαπιστώθηκε, επίσης, ότι η προστασία των ιερών τόπων προϋποθέτει κοινή προσέγγιση πέρα από τις θρησκευτικές διαφορές, ώστε το ιερό του ‘Άλλου’ να αναγνωρίζεται ως στοιχείο κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς και όχι ως αντικείμενο εχθρότητας. Ξεχωριστά σημαντικός αναδεικνύεται ο ρόλος του σχολείου, με προγράμματα που θα καλλιεργήσουν την αλληλογνωριμία και θα λειτουργήσουν προληπτικά και αποτρεπτικά απέναντι στη βία, όπως αναπτύχθηκε μέσα και από την εμπειρία του Προγράμματος «ΤΟ ΕΥΛΟΓΟΝ». Οι πρακτικές συμφιλίωσης δεν αναιρούν το τραύμα, αλλά εμποδίζουν τη μετατροπή του σε μίσος. Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα κοιμητήρια ως ιεροί τόποι μνήμης, που εκφράζουν τη φροντίδα για τους νεκρούς και τη συνέχεια της κοινότητας, ιδιαίτερα τα κοινά κοιμητήρια που έμπρακτα διατηρούν τον χαρακτήρα τους ως χώροι συλλογικής μνήμης και συνύπαρξης. Η προστασία της θρησκευτικής πολιτιστικής κληρονομιάς συνδέεται άμεσα με τη θρησκευτική ελευθερία, αλλά και με την αποτροπή φονταμενταλιστικών πρακτικών που εργαλειοποιούν τα μνημεία. Ακόμη, κοινή υπήρξε η εκτίμηση πως η φθορά των ιερών χώρων αφορά τόσο την υλική τους υπόσταση όσο και το συμβολικό τους νόημα. Η ενημέρωση, ο διαθρησκειακός διάλογος, η διεθνής συνεργασία, η θρησκευτική διπλωματία και η εφαρμογή κατάλληλου νομικού πλαισίου αποτελούν βασικά μέσα πρόληψης του φονταμενταλισμού και ενίσχυσης της ειρηνικής συνύπαρξης».
Ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός εκτός από αντιθεολογικός είναι πρωτίστως αντι-αισθητικός, φοβικός και αντι-φιλοκαλικός. Αντι-αισθητικός, διότι αδυνατεί να κατανοήσει ότι η ομορφιά αποτελεί θεολογική γλώσσα και έκφραση της ελευθερίας του ανθρώπου. Φοβικός, διότι κάθε μορφή κάλλους, κάθε εικόνα και κάθε μνημείο υπενθυμίζουν έναν κόσμο που δεν μπορεί να ελέγξει. Αντι-φιλοκαλικός, διότι η φιλοκαλία προϋποθέτει σχέση, ελευθερία, διάλογο και άνοιγμα προς το μυστήριο του άλλου, ενώ ο φονταμενταλισμός οικοδομείται πάνω στην καχυποψία, την απομόνωση και την απόλυτη βεβαιότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι κάθε μορφή θρησκευτικού ολοκληρωτισμού επιτίθεται πρώτα στα μνημεία, στις εικόνες, στις βιβλιοθήκες, στα έργα τέχνης και στα σύμβολα της συλλογικής μνήμης. Στόχος δεν είναι απλώς η καταστροφή. Επιδιώκει να διαγράψει τη μνήμη ενός πολιτισμού. Γι’ αυτό και ο φονταμενταλισμός είναι βαθύτατα ένα αντι-πολιτισμικό φαινόμενο.
Οι εργασίες του Συνεδρίου ήταν αφιερωμένες στη μνήμη του πρόωρα εκδημήσαντος ιδρυτικού μέλους και πρώτου Διευθυντή της Επιστημονικής Επιτροπής του Παρατηρητηρίου, Καθηγητή Χρυσόστομου Σταμούλη.