π. Ιωάννης Χρυσαυγής
Πρόσφατο διεθνές συνέδριο επικεντρώθηκε στη ζωή του μακαριστού π. Αιμιλιανού (Βαφείδη), προηγουμένου της Αθωνίτικης Μονής Σιμωνόπετρας, στο οποίο συμμετείχαν γνωστές προσωπικότητες του εκκλησιαστικού χώρου και των θεολογικών γραμμάτων. Η εκδήλωση, που πραγματοποιήθηκε σε πεντάστερο ξενοδοχείο της πρωτεύουσας και διήρκησε επί τριήμερο, χορηγήθηκε λιπαρά και διαφημίστηκε ευρύτατα από την Μονή Βατοπεδίου σε συνεργασία με τη Μονή Σιμωνόπετρας. Υπάρχει ωστόσο κάτι προβληματικό όταν η φήμη ενός ενάρετου μοναχού χρειάζεται προγραμματισμένη προβολή και υπερβολική δαπάνη.
Σύμφωνα με μια νουθεσία που αποδίδεται στον αθωνίτη άγιο, π. Παΐσιο: «Αλλοίμονο στον μοναχό του οποίου η φήμη φτάνει στην Αθήνα!». Συνήθως αποφεύγω να εμπλέκομαι σε συζητήσεις σχετικές με τον λεγόμενο «γεροντισμό»—το σύγχρονο φαινόμενο της δουλοπρεπούς εξαρτήσεως και απόλυτης υπακοής στον πνευματικό πατέρα. Αναμφίβολα πρόκειται για φαινόμενο που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της συνολικής (και σίγουρα σημαντικής) αναβίωσης του μοναχισμού στις μέρες μας, ειδικά σε ορθόδοξες χώρες.
Αναμφίβολα επίσης -και το γνωρίζω από προσωπική εμπειρία- είναι φορές που είναι πιο εύκολο να αντικρούσει κανείς την απόλυτη εξουσία του Θεού παρά να αμφισβητήσει την ιδιωτική βιωτή ενός δημοφιλούς γέροντα—μάλιστα αν ο τελευταίος έζησε στο Άγιο Όρος.
Εύλογα λοιπόν, ένα συνέδριο που παρουσιάζει τη ζωή, τη σκέψη και τα επιτεύγματα ενός ανθρώπου, ο οποίος ίδρυσε δύο εξαιρετικές μοναστικές αδελφότητες (μία ανδρώα και μια γυναικεία) μάλλον δικαιολογημένα προσελκύει το ενδιαφέρον, ίσως και τον θαυμασμό του ευρύτερου κοινού. Εάν, ωστόσο, σκοπός και στόχος του μοναχού είναι η κατά μόνας βιωτή και προσευχή, ποιος άραγε θα μπορούσε να είναι ο σκοπός και ο στόχος της ἐν δήμῳ έκθεσής της;
Κατά τη γνώμη μου συντρέχουν τουλάχιστον δύο λόγοι για τους οποίους μια τέτοια δημοσιότητα θα πρέπει να αποφεύγεται, εκτός του ότι θα μπορούσε να αποδειχθεί ακόμη και αντιπαραγωγική.
Πρώτον, ο πνευματικός κόσμος δεν πρέπει να μιμείται ή να ακολουθεί εγκόσμιες πρακτικές. Και στη σημερινή, αμείλικτη καθημερινότητα, που μόνιμα πλέον κυριαρχείται από την παρουσία της βίας, την προσκόλληση στη φιλαργυρία, αλλά και την αγωνία για την τεχνητή νοημοσύνη, ο μοναχισμός πρέπει να αποτελεί το εμβληματικό καταφύγιο σταθερότητας και ηρεμίας.
Υπάρχει λόγος που ο μοναχισμός πάντοτε επιζητούσε την ησυχία μακριά από τα αστικά κέντρα, στα όρη και τις ερήμους—τον Άθωνα, τα Μετέωρα ή την Αίγυπτο.
Υπάρχει λόγος που ο μοναχισμός αναπτύσσεται και ευδοκιμεί στη σιωπή και την απομόνωση—και απ´ ό,τι θυμάμαι, ο ίδιος ο π. Αιμιλιανός θα συμφωνούσε με μια τέτοια εκτίμηση.
Επιπλέον, ενώ τα μέσα διαδικτυακής και μαζικής ενημέρωσης αναμφισβήτητα αποτελούν έγκυρο μέσο για την προβολή και διάδοση σύγχρονων γεροντικών βιωτών, θα πρέπει να αντιστεκόμαστε και να αποκρούουμε οποιονδήποτε υποβιβασμό ή εξευτελισμό της αξιοπρέπειας και αυθεντικότητας του μοναχισμού όταν επιδιώκει μια επιπόλαια, κάποτε επικίνδυνη εγκόσμια αίγλη. Και, έστω για χάρη των ευλαβών πιστών που τους εμπιστεύονται, θα πρέπει οι υπεύθυνοι πνευματικοί ταγοί και ηγούμενοι να είναι σε θέση τουλάχιστον να διακρίνουν μεταξύ των δύο!
Δεύτερον, παρά τον αναμφισβήτητο, κάποτε ακόμη και τυφλό θαυμασμό μαθητών και πιστών υποστηρικτών, ενδέχεται ο συνολικός βίος να μην ανταποκρίνεται στα κριτήρια της ασκητικής ζωής ή ακόμη να αντέξει τον έλεγχο και την κριτική της δημόσιας έκθεσης. Ταυτόχρονα, η ησυχαστική προτεραιότητα του μοναχισμού δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι απαλλακτική των όποιων ελαττωμάτων ή ατοπημάτων όσων απόκτησαν φήμη αρετής ή-ίσως το πιο συγκλονιστικό και σκανδαλιστικό!- ακόμη όσων φέρουν φήμη ή αναγνώριση αγιότητας.
Το πιο σημαντικό, ωστόσο, είναι ότι η γνωστοποίηση και διάδοση των αδιαμφισβήτητων αρετών οποιουδήποτε σύγχρονου γέροντα δεν τον απαλλάσσει και γι’ αυτό δεν πρέπει ποτέ να συμψηφίζει ή να συγκαλύπτει τα οποιαδήποτε ελαττώματά του, ειδικά όταν αυτά έχουν προκαλέσει πόνο ή κακοποίηση. Και αυτό διότι συχνά, παράλληλα με αυτούς που εξιστορούν αρετές γερόντων, υπάρχουν άλλοι που αφηγούνται αδικήματα των ίδιων. Είναι απολύτως βέβαιο ότι, παράλληλα με τις ζωές που αγγίζουν και χαριτώνουν πνευματικά κάποιοι γέροντες-πολλές φορές με τη διαστρέβλωση ή κατάχρηση της υπακοής- υπάρχουν και εκείνες οι ζωές που οι ίδιοι πληγώνουν πνευματικά ή ακόμη και σωματικά.
Έχω διανύσει μια ολόκληρη ζωή δανείζοντας φωνή (θεολογική και πρακτική) σε όσους έχουν πληγωθεί ή κακοποιηθεί στην εκκλησία από κληρικούς όλων των βαθμών, ακόμη και σε ενορίες. Κατηγορηματικά όμως συμβαίνει σε μονές, ακόμη και σε ευυπόληπτες μονές, όπου κάποτε η κατάχρηση ή κακοποίηση επισκιάζεται από τη γοητεία του γέροντα. Τόσα και τόσα θύματα καταπιέζονται από την απρόσβλητη εξουσία των θεσμών ή τη δελεαστική χαρισματικότητα των γερόντων.
Οπωσδήποτε δεν πρέπει ποτέ να κρίνουμε έναν κληρικό για οποιεσδήποτε αδυναμίες ή αποτυχίες. Αλλά οπωσδήποτε επίσης δεν πρέπει να παραμένουμε σιωπηλοί όταν κληρικοί, καταχρώμενοι της θέσης τους, τραυματίζουν ή εκμεταλλεύονται άλλους—σωματικά ή πνευματικά, συναισθηματικά ή σεξουαλικά. Πολύ δε περισσότερο, δεν πρέπει ποτέ η σιωπή να επιλέγεται ή να επιβάλλεται ως συγκάλυψη ή συνέχιση οποιασδήποτε κακοποίησης. Όλοι είμαστε συνάμα άγιοι και αμαρτωλοί. Γι’ αυτό ας διηγούμαστε την ιστορία των εκλεκτών μας γερόντων. Αλλά ας μαθητεύσουμε στην παρρησία να αποκαλύπτουμε ανοικτά ολόκληρη την ιστορία τους. Αλλιώς ενδέχεται να αδικούμε τόσο τα οποιαδήποτε αθώα θύματα, όπως και τους ίδιους τους γέροντες. Ας μιλάμε δημόσια λοιπόν για την αγιότητα των γερόντων, ειδικά όταν αυτοί εμπνέουν. Αλλά ας είμαστε δημόσια εξίσου ειλικρινείς για τις ατέλειές τους, ειδικά όταν έχουν πληγώσει.
Εν τέλει, όταν προβάλλουμε διάφορους γέροντες, καλό είναι να εξετάζουμε όχι μόνο πόσο και ποιους ωφέλησαν, αλλά αν και πώς έβλαψαν. Καλά λέει ο λαός για τα πολλά λόγια. Όταν κάποτε μας φαίνεται απίστευτη η ζωή ενός γέροντα, κι όχι μονάχα του π. Αιμιλιανού, ίσως δεν θα έπρεπε να πιστεύουμε με παρωπίδες.
* Ο πατήρ Ιωάννης Χρυσαυγής είναι καθηγητής Θεολογίας και εκτελεστικός διευθυντής του Οικουμενικού Ινστιτούτου Huffington στη Βοστώνη