Απόστολος Λακασάς / Η Καθημερινή
Σε όλη τη διάρκεια της συνάντησής μας, κατά την οποία μου περιέγραψε μια ζωή αληθινά γεμάτη στην Κωνσταντινούπολη, μόνο μια φορά ο Γιάννης Δεμιρτζόγλου παραδέχθηκε ότι «αυτό με έχει καθορίσει». «Οταν το 1968 οι γονείς μου συζητούσαν εάν έπρεπε να φύγουν από την Τουρκία για την Ελλάδα, η μαμά είπε: “Θεόφιλε, εάν θες πάρε τον Γιάννη και φύγετε. Εγώ δεν μπορώ να αφήσω τους μαθητές μου”. Αυτό με έχει καθορίσει». Και αυτό είναι ο Γιάννης Δεμιρτζόγλου: Κωνσταντινουπολίτης, η «ψυχή» του Ζωγραφείου Λυκείου, απόφοιτός του και σήμερα διευθυντής του, δάσκαλος πάντα δίπλα στους μαθητές του. Σαράντα τρία χρόνια στο Ζωγράφειο. Οι περιγραφές του για τη ζωή του στην Κωνσταντινούπολη, από τα παιδικά του χρόνια έως και σήμερα, είχαν νοσταλγία, χαρά και δύναμη. Ωστόσο, σαν μια λεπτή θλίψη να στοίχειωνε το βλέμμα του και τον τόνο της φωνής του, όταν η κουβέντα ερχόταν στο θέμα της συνέχειας των Ρωμιών, ο αριθμός των οποίων έχει συρρικνωθεί δραματικά.
«Είμαι γέννημα θρέμμα Κωνσταντινουπολίτης και Ζωγραφειώτης. Η μητέρα μου ήταν δασκάλα μου και διευθύντρια στο Δημοτικό Σχολείο του Τσεγκέλκιοϊ. Το 1972 έκανα εγγραφή στο Ζωγράφειο. Θυμάμαι να λέει η μητέρα μου πως την ημέρα των εγγραφών οι γονείς περίμεναν ουρά από την είσοδο του σχολείου μέχρι την οδό του Πέρα. Τότε στην Α΄ Γυμνασίου ήταν 92 μαθητές, 46 σε κάθε τμήμα. Τώρα έχω στην τάξη 10-15 παιδιά και τη βλέπω γεμάτη».
– Πώς ήταν τα παιδικά σας χρόνια, η οικογένειά σας;
– Τα θυμάμαι υπέροχα. Είμαι μοναχογιός. Γεννήθηκα στο Κουσκουντζούκι, που σημαίνει μικρό κοράκι, στην ασιατική πλευρά του Βοσπόρου, σε μια ήσυχη συνοικία στην οποία ζούσαν αρμονικά Ελληνες, Αρμένιοι, Εβραίοι και Τούρκοι. Ο πατέρας μου ξεκίνησε από πολύ νέος να εργάζεται, μέχρι που απέκτησε τη δική του σοκολατοβιομηχανία· λεγόταν Oriental. Τότε η σοκολατοβιομηχανία της Πόλης ήταν σε ελληνικά χέρια – τα εργοστάσια Golden, Mabel, Elit, Lider, Baylan, Emperial ήταν ελληνικά. Ο πατέρας μου βοήθησε πολλούς να εξελιχθούν στον χώρο της σοκολάτας. Μετά τον θάνατό του, ένας Τούρκος επιχειρηματίας, ο ιδιοκτήτης της Koska, μου είπε «είσαι αμανάτι από τον πατέρα σου. Οφείλουμε να σε στηρίζουμε». Σήμερα όσοι περνούν από το Ζωγράφειο έχουν έκπτωση στην Koska.
Η μητέρα μου ήταν και δασκάλα μου· δύσκολο, γιατί σε κάθε πρόβλημα τα άκουγα πρώτος. Hταν από τις πρώτες γυναίκες που οδηγούσαν στην Πόλη. Είχε ένα Opel Station. Τη θυμάμαι να μεταφέρει μ’ αυτό τα ξύλα στο σχολείο για να ζεστάνει τους μαθητές της.
– Hσασταν κοινωνικό παιδί;
– Είχα παρέες, ναι, αλλά ήμουν πολύ ντροπαλός· και ακόμη. Το ακορντεόν με βοήθησε. Παίζω από έξι χρόνων.
– Τι θυμάστε;
– Εγώ ήθελα να μάθω κιθάρα. Ομως το 1966 ο πατέρας μου έφερε ένα ακορντεόν στο σπίτι. Δεν ξέρω πώς προέκυψε αυτό. Στην αρχή έκλαιγα, αλλά μετά μου άρεσε. Με αυτό κάθε χρόνο λέω τα κάλαντα στο γηροκομείο Βαλουκλί. Με αυτό δημιουργήθηκαν πολλά ζευγάρια.
– Τι εννοείτε για τα ζευγαρώματα;
– Το καλοκαίρι πηγαίναμε παραθέριση στο Ατάκιοϊ, δίπλα στο Μακροχώρι, εκεί όπου η μητέρα της «Λωξάντρας» την έστελνε να «κάνει εξοχή». Ημουν ο μόνος Ρωμιός. Τα βράδια έπαιζα ακορντεόν και αυτό έκανε το θαύμα του, γιατί γινόμασταν μεγάλες παρέες, οι νέοι ανοίγονταν και γνωρίζονταν.
Με βοήθησε ακόμη να ασχοληθώ με το ερασιτεχνικό θέατρο. Εχω σκηνοθετήσει και παίξει σε περίπου τριάντα θεατρικές παραστάσεις, οι οποίες ανέβηκαν σε θεατρικές σκηνές της Πόλης, της Ελλάδας, της Ευρώπης και της Αμερικής, συνεχίζοντας την παράδοση του πολίτικου θεάτρου. Είμαι ιδρυτικό μέλος του Ερασιτεχνικού Θεατρικού Ομίλου· ο θεατρικός όμιλος ήταν μια όμορφη περιπέτεια στα νεανικά μου χρόνια, μια αξέχαστη παρέα.
Με το ακορντεόν από το 2010 βγαίνω κάθε χρόνο στα σοκάκια του Πέρα για τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα, για να συνεχίσουμε να δίνουμε το μήνυμα ζωής, ύπαρξης, ελπίδας.
– Πώς επιλέξατε να γίνετε εκπαιδευτικός;
– Νομίζω ότι επηρεάστηκα από τη μητέρα μου. Θαύμαζα την αγάπη της για τα παιδιά, την προσφορά της και την αφοσίωσή της στο μέλλον της Ρωμιοσύνης. Οι μαθητές της τη θυμούνται ακόμη και δακρύζουν. Σπούδασα φυσικομαθηματικός στο Πανεπιστήμιο της Πόλης. Αποφοίτησα το 1983 και το 1989 διορίστηκα στο Ζωγράφειο. Επειτα από πέντε χρόνια ανέλαβα διευθυντής στο σχολείο, ίσως και λόγω της έντονης δραστηριότητάς μου στην κοινότητα. Διαδέχτηκα τον μεγάλο δάσκαλο Δημήτριο Φραγκόπουλο. Στην αρχή ήταν δύσκολα. Γνώριζα βεβαίως το σχολείο, αλλά έγινα διευθυντής των δικών μου καθηγητών. Προχώρησα όμως με τη στήριξή τους. Εγιναν πολλά στα χρόνια της θητείας μου. Το σημαντικό είναι ότι συνεχίζουμε σε πείσμα των καιρών. Πέρυσι, όταν έπρεπε να κατεδαφίσουμε δύο ορόφους για λόγους στατικότητας, κλονίστηκα. Δεν υπήρχαν χρήματα, δεν ήθελα να μετακινηθούμε σε άλλο κτίριο, αλλά ευτυχώς η Παναγιά η Ζωγραφειώτισσα, που έχουμε στην είσοδο του σχολείου, έκανε το θαύμα της και βρέθηκαν χορηγοί και το σχολείο τον Σεπτέμβριο άνοιξε κανονικά. Τώρα πρέπει να βρούμε τα κονδύλια για τη δεύτερη φάση της αποκατάστασης.
– Το Ζωγράφειο Λύκειο αποτελεί κόμβο για τις επισκέψεις στην ομογένεια της Κωνσταντινούπολης και φυσικά το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Τι σημαίνει αυτό για εσάς;
– Το σχολείο, που κλείνει φέτος τα 132 χρόνια, φιλοξενεί κάθε χρόνο πάνω από 30 εκδηλώσεις, υποδεχόμενο Ελληνες από όλο τον κόσμο – κυρίως από την Ελλάδα. Οι περισσότεροι φυσικά είναι νέοι που έρχονται για να γνωρίσουν τον Ελληνισμό της Πόλης και την Ιστορία του και να επισκεφθούν το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το κέντρο της Ορθοδοξίας. Το Ζωγράφειο προσπαθεί να διατηρεί τα ήθη, τα έθιμα, τη γλώσσα, δίνοντας το μήνυμα ότι η Ρωμιοσύνη συνεχίζει στη γη των πατέρων μας. Οταν είναι γεμάτες οι αίθουσες και οι διάδρομοί του την περίοδο των εκδηλώσεων, η Ρωμιοσύνη θεριεύει. Νιώθουμε αμέτρητοι εμείς οι λίγοι Ρωμιοί. Από την άλλη, ο πολιτισμός δημιουργεί γέφυρες και βάζει θεμέλια για την ειρήνη και τη φιλία των λαών.
– Με βάση τα στοιχεία, στην Κωνσταντινούπολη ζούσαν στις αρχές του 20ού αιώνα 230.000 Ελληνες, το 1973 ήταν 27.000 και σήμερα 2.000. Δεν αισθάνεστε κάποιες στιγμές μόνος, αδύναμος μπροστά σε αυτή τη συρρίκνωση;
– Οχι, όχι, μόνος σίγουρα δεν αισθάνομαι (παύση). Δύσκολο να αισθανθείς μόνος σε μια πόλη 20 εκατομμυρίων. Το Ζωγράφειο σφύζει από ζωή και κίνηση, καθώς βρίσκεται στην καρδιά του Πέρα. Η συρρίκνωση της ομογένειας, βέβαια, είναι μια πρόκληση. Πρέπει να βρούμε λύσεις, να έλθουν νέοι να σπουδάσουν, να ζήσουν στην Πόλη και να συνεχίσουν. Αυτός είναι και ο λόγος που έγιναν οι προσπάθειες για τις υποτροφίες, για να κρατήσουμε τους νέους μας κοντά μας, για να κρατηθούν ανοιχτά τα ιδρύματα και οι εκκλησιές μας. Για να δίνουμε το μήνυμα ότι η Ρωμιοσύνη «ανθεί και φέρει κι άλλο». Μπορεί να είμαστε λίγοι αλλά είμαστε παντού και καταφέρνουμε και κρατάμε ανοιχτό ό,τι μας άφησαν οι 230.000. Πάντως, θέλω να γνωρίζετε ότι η συρρίκνωση της ομογένειας επηρέασε αρνητικά και την Τουρκία. Και δεν είναι λίγοι οι Τούρκοι που το πιστεύουν αυτό…
– Φοβηθήκατε ποτέ;
– Θυμάμαι το καλοκαίρι του 1974, στο Ατάκιοϊ, όταν ένας Τούρκος φίλος με ρώτησε «Γιάννη, τώρα θα σας εξορίσουν;» – συγκινήθηκα πολύ και φοβήθηκα. Επίσης, το 1979 νομίζω ότι φοβήθηκα. Πηγαίναμε εκδρομή στα νησιά κι έσκασε μια βόμβα κοντά μας. Ο στρατός άρχισε να μας κυνηγάει. Τρέχαμε χωρίς να γνωρίζουμε πού πάμε. Αν μια φορά ακόμη ζούσα κάτι τέτοιο, μπορεί και να έφευγα. Αλλά και την περίοδο του Γκεζί όλα μου θύμιζαν την αναρχία της δεκαετίας του ’70 και αναρωτήθηκα, λες να συμβούν τα ίδια; Για να είμαι ειλικρινής, ύστερα από όλα όσα έζησα, αυτό που με φοβίζει πραγματικά είναι μην αναγκαστώ να φύγω από την Πόλη.
– Πώς βλέπετε το μέλλον των Ρωμιών στην Κωνσταντινούπολη;
– Το μέλλον είναι ένα ερωτηματικό. Δεν εξαρτάται μόνο από εμάς. Συνηθίζω να λέω ότι η δύναμη των μαθητών των σχολείων μας θυμίζει το καρδιογράφημα. Οσο υπάρχει παλμός δεν φοβόμαστε.
Το διεθνές συνέδριο
«Θα έλθετε του χρόνου στον Σαββόπουλο», μου λέει με αφοπλιστική βεβαιότητα. Κάθε χρόνο από το 2012 το Ζωγράφειο διοργανώνει το Διεθνές Μαθητικό Συνέδριο Λογοτεχνίας. Τα προηγούμενα συνέδρια ήταν αφιερωμένα σε μεγάλες μορφές των ελληνικών γραμμάτων – από τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη έως τον Οδυσσέα Ελύτη. Για τέσσερις ημέρες, περίπου 400 μαθητές δημόσιων και ιδιωτικών σχολείων της Ελλάδας, της Πόλης, της Μεγαλονήσου, της Ιμβρου, της Νέας Υόρκης, του Γιοχάνεσμπουργκ –φέτος ήλθαν και μαθητές από το Λουμπουμπάσι του Κονγκό– κατακλύζουν το Ζωγράφειο, τη Χάλκη και τη Σχολή του Γαλατά. Για το 2027 τιμώμενος δημιουργός είναι ο Διονύσης Σαββόπουλος. «Ολα τα κάνει η Aσπα μου», λέει, «είναι η ψυχή και η καρδιά του συνεδρίου». Είναι παντρεμένος με την Ασπα Χασιώτη, δρα Φιλολογίας και γενική ακαδημαϊκή διευθύντρια των Εκπαιδευτηρίων Μαντουλίδη, σχολείο με το οποίο συνδιοργανώνονται τα διεθνή συνέδρια λογοτεχνίας. «Θέλω να σας πω και για τις κόρες μου, την Τάνια, που έκανε μεταπτυχιακό στις διεθνείς σχέσεις στο Πανεπιστήμιο Bilgi, εδώ στην Πόλη, και τη χορεύτριά μου, την Ελίνα, που αποφοίτησε από την Κρατική Σχολή Ορχηστικής Τέχνης στην Αθήνα. Είμαι υπερήφανος για την οικογένειά μου».
Η συνάντηση
Βρεθήκαμε στο Galataport, το οποίο είναι μεν στο λιμάνι του Γαλατά, όπως λέει η αγγλική ονομασία του, αλλά είναι και ένας μεγάλος, ελεγχόμενος χώρος, με μουσεία, εστιατόρια, μπαρ, γραφεία και εμπορικά καταστήματα. Ηταν ένα ηλιόλουστο μεσημέρι με έναν Βόσπορο «λάδι». Γευματίσαμε στο εστιατόριο Günaydin («Καλημέρα») με θέα την Αγία Σοφία και το Τοπ Καπί. Πήραμε Gavurdagi Salatasi («σαλάτα των απίστων», η μετάφρασή της, που περιέχει ντομάτες, πράσινες και κόκκινες πιπεριές, ξερά και φρέσκα κρεμμυδάκια, μαϊντανό, καρύδια, μελάσα ροδιού και σουμάκ), patlican salatasi (μελιτζανοσαλάτα), χούμους και λαχματζούν. Hπιαμε νερό.
Μετά το φαγητό, κατηφορίσαμε στο ζαχαροπλαστείο Baylan, ένα «ιστορικό» μαγαζί, με τον Ελληνα πρώην ιδιοκτήτη του οποίου ο κ. Δεμιρτζόγλου συνδέεται από τα παιδικά του χρόνια. Πήραμε Kup Griye (παγωτό με κροκάν και καραμέλα) με την υπόσχεση ότι δεν θα το μάθει η Ασπα. Για τον λογαριασμό, ήταν ανένδοτος. Ολα κερασμένα. Και υπέροχα.