Ομιλία του Καθηγουμένου της Ι. Μ. Εσφιγμένου, αρχ. Βαρθολομαίου, στις 10 Ιουλίου 2026, μνήμη του Αγίου Αντωνίου του Σπηλαιώτου και Εσφιγμενίτου, στο τέλος της πανηγυρικής Θείας Λειτουργίας, στην Μεγάλη Λαύρα των Σπηλαίων, στο Κίεβο της Ουκρανίας
Μακαριώτατε Μητροπολίτα Κιέβου και πάσης Ουκρανίας κ. Επιφάνιε,
αγαπητοί πατέρες και αδελφοί,
Με βαθιά συγκίνηση και ιερή ευγνωμοσύνη στεκόμαστε σήμερα ενώπιον της μνήμης ενός μεγάλου πατρός της Εκκλησίας, του Οσίου Αντωνίου του Σπηλαιώτου. Δεν τιμούμε απλώς έναν άγιο του παρελθόντος· στεκόμαστε μπροστά σε μία μορφή που καθόρισε το παρόν και το μέλλον ενός ολόκληρου λαού.
Ποιος ήταν ο Άγιος Αντώνιος;
Ένας άνθρωπος ταπεινός. Μία ψυχή διψασμένη για τον Θεό. Και όμως — αυτός ο άνθρωπος έγινε θεμέλιο. Έγινε αρχή. Έγινε ρίζα.
Ο νεαρός Αντίπας, όπως λεγόταν ο Όσιος πριν γίνει μοναχός, ένιωσε νωρίς τον πόθο της ησυχίας και θέλησε να αφιερωθεί στον Θεό. Αναχώρησε από τη γη του Κιέβου, με σκοπό να αποκτήσει προσωπική εμπειρία του μοναχικού βίου. Κύριοι σταθμοί στο οδοιπορικό του λαϊκού χριστιανού Αντίπα ήταν η Κωνσταντινούπολη και η μοναστική πολιτεία του Αγίου Όρους. Στον Άθωνα έφτασε στις αρχές του 11ου αιώνα και περιηγήθηκε στα μεγάλα κοινόβια Μοναστήρια. Εκεί θαύμασε από κοντά τον δοξολογικό τρόπο που ζούσαν οι μοναχοί, που λέγεται αγγελική πολιτεία.
Εκεί, στη Μονή της μετανοίας του, την Ιερά Μονή Εσφιγμένου, έμαθε να σιωπά, να υπακούει, να προσεύχεται. Να πεθαίνει για τον κόσμο, για να ζήσει «εν Θεώ». Και όταν ήλθε η ώρα — δεν κράτησε αυτήν τη χάρη για τον εαυτό του.
Ο Ηγούμενός του Θεόκτιστος πληροφορήθηκε από τον Θεό με τρόπο μυστηριακό για τον προορισμό του Αντωνίου και τον κάλεσε κοντά του. Του φανέρωσε το όραμά του και του είπε: «Αντώνιε, θέλημα Θεού είναι στην πατρίδα σου να μεταφέρεις την ευλογία του Αγίου Όρους Άθωνα. Με τους κόπους και το παράδειγμά σου πολλούς θα ελκύσεις κοντά σου και καρπούς εκατονταπλάσιους θα φέρει η προσευχή σου. Να πορεύεσαι ειρηνικά».
Έτσι επέστρεψε. Έφερε μαζί του το φως του Αγίου Όρους. Έφερε την εμπειρία της Εκκλησίας. Έφερε την ευλογία της Παναγίας. Και μέσα σε ένα σπήλαιο — όχι σε παλάτια, όχι σε ισχύ και δύναμη — έθεσε τα θεμέλια μιας «πνευματικής αυτοκρατορίας».
Η Λαύρα των Σπηλαίων δεν ήταν απλώς ένα μοναστήρι. Ήταν η γέννηση της ψυχής ενός λαού. Το Κίεβο έγινε μήτρα ορθοδοξίας. Και η σύνδεση ήταν ζωντανή:
Άγιον Όρος — Οικουμενικό Πατριαρχείο — Εκκλησία του Κιέβου.
Αυτή είναι η αλήθεια της ιστορίας. Αυτή είναι η αλήθεια της πίστεως.
Σήμερα, αυτή η ίδια γη δοκιμάζεται. Και τί βλέπουμε; Τί ακούμε; Τί ζούμε;
Ανθρώπινες ζωές να χάνονται στα πεδία των μαχών. Αθώοι άνθρωποι να σκοτώνονται άδικα. Οικογένειες να διαλύονται μέσα σε λίγα λεπτά. Αμέτρητοι άνθρωποι να παίρνουν τον δρόμο της προσφυγιάς — αφήνοντας πίσω πατρίδα, σπίτια, μνήμη, ζωή. Αυτή δεν είναι απλώς μια σύγκρουση. Είναι μία πληγή στην καρδιά της ανθρωπότητας.
Και όμως…
Μέσα σε αυτή την τραγωδία, αναδύεται ένα ερώτημα:
Θα καταρρεύσει η πίστη; Θα λυγίσει η Εκκλησία; Θα σβήσει το φως;
Η απάντηση δίνεται εδώ. Στη Λαύρα. Στη μνήμη του Αγίου. Στην προσευχή του λαού.
Διότι η Λαύρα αυτή δεν ανέδειξε μόνο τον Όσιο Αντώνιο. Ανέδειξε μία ολόκληρη χορεία Αγίων.
Τον Όσιο Θεοδόσιο, που στερέωσε το κοινοβιακό ιδεώδες. Τον Όσιο Νέστωρα τον Χρονογράφο, που διέσωσε την ιστορική μνήμη αυτού του λαού. Τον Όσιο Αγαπητό τον Ιαματικό, που υπηρέτησε τον άνθρωπο με αγάπη και αυτοθυσία. Και μαζί με αυτούς αναρίθμητους ακόμη οσίους πατέρες, που ασκήθηκαν στα ιερά αυτά Σπήλαια και κατέστησαν τη Λαύρα των Σπηλαίων ένα από τα μεγαλύτερα προσκυνήματα της Ορθοδοξίας.
Η Λαύρα των Σπηλαίων δεν είναι απλώς ένας ιστορικός τόπος. Είναι ένας τόπος αγιότητας. Είναι μια ζωντανή μαρτυρία ότι η χάρη του Θεού μπορεί να μεταμορφώνει ανθρώπους και λαούς. Και γι’ αυτό κάθε προσπάθεια αναγέννησης της εκκλησιαστικής ζωής στην Ουκρανία οφείλει να αντλεί δύναμη από αυτή τη μεγάλη πνευματική παρακαταθήκη.
Η δημιουργία της ανεξάρτητης Εκκλησίας της Ουκρανίας — δεν είναι πολιτική πράξη. Δεν είναι απλώς διοικητική μεταβολή. Πρόκειται για μια βαθιά πνευματική κίνηση. Για μια επιστροφή στην αλήθεια. Για μια επανασύνδεση με την ίδια της την ψυχή.
Μια Εκκλησία που αναζητά τον εαυτό της, στρέφεται εκεί απ’ όπου ξεκίνησαν όλα:
• στο Κίεβο — όπου άναψε το φως της πίστεως,
• στον Άγιο Αντώνιο — που έθεσε το πρώτο θεμέλιο,
• στο Άγιον Όρος — που μεταδίδει την αυθεντική εμπειρία της πίστεως,
• στο Οικουμενικό Πατριαρχείο — που παραμένει η Μητέρα Εκκλησία.
Αυτός είναι ο δρόμος της. Αυτή είναι η ταυτότητά της. Και αυτή η πορεία — δεν είναι εύκολη. Είναι: κραυγή ελευθερίας, μαρτυρία πίστεως, επιλογή ζωής.
Και μέσα σε αυτή την ιερή πορεία αναγεννήσεως, η σημερινή μας παρουσία δεν είναι τυχαία.
Ήλθαμε από το Άγιον Όρος. Ήλθε ο Ηγούμενος της Ιεράς Μονής Εσφιγμένου, με συνοδεία πατέρων, από τη Μονή της μετανοίας του Αγίου Αντωνίου, για να επαναλάβει εκείνο το κάλεσμα που ακούστηκε κάποτε σε αυτή τη γη. Κάλεσμα προς τον λαό της Ουκρανίας, να σταθεί γύρω από τη Λαύρα, να στηρίξει τους πατέρες και την ίδια την Εκκλησία, όπως τότε, στα χρόνια του Αγίου Αντωνίου του Αγιορείτου και Εσφιγμενίτου.
Όπως τότε από τη Μονή Εσφιγμένου ξεκίνησε η σπορά του μοναχικού ιδεώδους σε αυτή τη μαρτυρική γη, έτσι και σήμερα ευχόμαστε να ξεκινήσει ξανά μία νέα σπορά ενότητας, αγάπης και ειρήνης.
Ήλθαμε στη Μεγάλη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου, στον Άγιο που μας ενώνει, στον κοινό μας Πατέρα. Όχι ως επισκέπτες. Αλλά ως αδελφοί. Γιατί η Εκκλησία δεν είναι γεωγραφία. Είναι σώμα. Δεν είναι σύνορα. Είναι ενότητα.
Ήλθαμε βαδίζοντας στα χνάρια του Αγίου Αντωνίου, κουβαλώντας την ευλογία και την παράδοση που εκείνος έφερε σε αυτή τη γη.
Ήλθαμε να φέρουμε την ευλογία του Άθωνα. Να μεταδώσουμε την αγάπη και τη σκέπη της Παναγίας. Να στηρίξουμε μια Εκκλησία και έναν λαό που αγωνίζονται να σταθούν όρθιοι μέσα στη δοκιμασία. Γιατί γνωρίζουμε καλά… ότι ο αγώνας αυτός δεν είναι εύκολος. Είναι αγώνας πόνου. Είναι αγώνας θυσίας. Είναι αγώνας πίστεως. Αλλά είναι και αγώνας ελπίδας, αγώνας που οδηγεί στη ζωή. Και ας μην ξεχνάμε: όλα αυτά γίνονται μέσα σε πόλεμο.
Ήλθαμε κοντά σας, αψηφώντας τον φόβο. Αψηφώντας τον κίνδυνο. Αψηφώντας την ανθρώπινη αδυναμία.
Γιατί;
Διότι «η τελεία αγάπη έξω βάλλει τον φόβον».
Και αυτή η αγάπη μάς έφερε κοντά σας. Ήλθαμε γιατί σας αγαπάμε. Απλά, αληθινά, αδελφικά.
Από την πρώτη στιγμή αυτού του πολέμου, ένα πράγμα δεν παύουμε να κάνουμε: να ανάβουμε ένα κερί μπροστά στην Παναγία για εσάς. Για τον λαό σας. Για τους πονεμένους. Για τους δοκιμαζομένους. Και σε κάθε προσευχή, ζητούμε να σας σκεπάζει, να σας ενισχύει, και να σας κρατά όρθιους.
Ήλθαμε γιατί ο πόνος σας είναι και δικός μας πόνος, και ο αγώνας σας είναι και δικός μας αγώνας.
Και μέσα σε αυτό το ιερό και φορτισμένο κλίμα, τελέσαμε την εορτή του Αγίου μας κατά το βυζαντινό τυπικό, όχι ως μια απλή τήρηση παραδόσεως, αλλά ως ζωντανή μαρτυρία πίστεως και συνέχειας.
Η χορωδία, με επικεφαλής τον Άρχοντα Μαΐστορα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, κ. Γρηγόριο Νταραβάνογλου, απέδωσε τους βυζαντινούς ύμνους μεταφέροντας τη μεγαλοπρέπεια της παραδόσεώς μας, αναδεικνύοντας τη δύναμη της βυζαντινής μουσικής να αγγίζει την καρδιά του ανθρώπου, να τον οδηγεί στην προσευχή, να τον ανυψώνει πάνω από τον φόβο και την αβεβαιότητα. Και έτσι φανερώθηκε το μεγαλείο που μπορεί να ζήσει ο άνθρωπος μέσα στην Εκκλησία — ακόμη και όταν γύρω του κυριαρχούν ο πόνος και η αβεβαιότητα.
Μακαριώτατε, Αδελφοί μου,
Η Λαύρα των Σπηλαίων σήμερα δεν είναι απλώς ένας ιερός τόπος. Είναι σύμβολο αντοχής. Είναι φάρος μέσα στο σκοτάδι.
Και ο λαός της Ουκρανίας; Δεν λύγισε. Δεν σιώπησε. Δεν απελπίστηκε. Στέκεται. Αγωνίζεται. Πιστεύει.
Αγωνίζεται για την πατρίδα του. Για την πίστη του. Για την ταυτότητά του. Για την ψυχή του. Γιατί χωρίς πίστη, όλα χάνονται. Αλλά με πίστη, ακόμη και μέσα στον θάνατο, γεννάται ζωή.
Και σε αυτόν τον αγώνα, δεν είσθε μόνοι.
Σας αγκαλιάζει η Μητέρα Εκκλησία. Σας στηρίζει το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Σας συνοδεύει ολόκληρο το Άγιον Όρος. Από κάθε μοναστήρι, κάθε Σκήτη και Κελλί στο Άγιο Όρος, από κάθε καρδιά αγιορείτου μοναχού, υψώνεται προσευχή:
Υπέρ ειρήνης. Υπέρ ενισχύσεως. Υπέρ ζωής.
Και εμείς σήμερα το διακηρύσσουμε: Στεκόμαστε στο πλευρό σας. Προσευχόμαστε μαζί σας. Πιστεύουμε μαζί σας. Ελπίζουμε μαζί σας. Ελπίζουμε: να σιγήσουν τα όπλα, να σταματήσει η αιματοχυσία, να επιστρέψει η ειρήνη. Να στηριχθεί ο άνθρωπος. Να ανθίσει πάλι η Εκκλησία.
Και κρατούμε ακλόνητο τον λόγο του Κυρίου:
«Καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς».
Αυτός είναι ο λόγος της νίκης. Αυτός είναι ο λόγος της ελπίδας. Αυτός είναι ο λόγος της Εκκλησίας.
Είθε ο Όσιος Αντώνιος να σας σκεπάζει.
Είθε η Παναγία να σας προστατεύει.
Είθε ο Θεός της ειρήνης να σας χαρίσει την ειρήνη Του.
Δεν θα μπορούσαμε, στο σημείο αυτό, να μην αναφερθούμε με ευγνωμοσύνη στο πρόσωπο του Μακαριωτάτου Μητροπολίτου Κιέβου και πάσης Ουκρανίας κ. Επιφανίου, ο οποίος με την ευλογία και την πατρική του πρόνοια μας έδωσε την ευκαιρία να βρεθούμε στον ευλογημένο αυτό τόπο, σε μια ιδιαίτερη στιγμή δοκιμασίας, και να συμμετάσχουμε στη σημερινή λειτουργική σύναξη.
Εκφράζοντας την ιδιαίτερη αδελφική μας αγάπη, η οποία πηγάζει από την πνευματική συγγένεια που μας ενώνει διά του Αγίου Αντωνίου και του Αγίου Όρους, θα θέλαμε να Σας προσφέρουμε αυτήν την ποιμαντορική ράβδο.
Η «επί γης» και η «εν ουρανώ» αδελφότητα της Ιεράς Μονής Εσφιγμένου, οι πατέρες που αγωνίζονται στη γη και οι πατέρες που αναπαύονται στον ουρανό, ως ένα σώμα και μία πνευματική μήτρα, από την οποία, με τη χάρη του Θεού, γεννήθηκε όλο αυτό το πνευματικό οικοδόμημα του οποίου ηγείσθε, στέκεται σταθερά στο πλευρό σας. Και δεν είναι μόνο η αδελφότητά μας, μαζί της στέκεται ολόκληρο το Άγιον Όρος, με προσευχή, αγάπη και σιωπηλή αλλά ουσιαστική στήριξη.
Σας προσφέρουμε τη ράβδο αυτή ως σημείο πνευματικής ενότητας, ως ράβδο στήριξης και βοηθείας, ως ράβδο διακονίας και όχι απλώς εξουσίας. Ως σύμβολο της άρρηκτης σχέσης σας με το Περιβόλι της Παναγίας, με την Ιερά Μονή Εσφιγμένου και με τη Μητέρα Εκκλησία, της οποίας γέννημα και καρπός είναι η Εκκλησία της Ουκρανίας και η Μεγάλη Λαύρα των Σπηλαίων που σήμερα πανηγυρίζει τον Κτήτορά της.
Δεχθείτε την ως στήριγμα στο έργο σας, ως σημείο ευθύνης και μαρτυρίας, αλλά και ως συμβολική έκφραση ότι σας δεχόμαστε και σας ενθρονίζουμε όχι σε θρόνο ανθρώπινο, αλλά μέσα στις καρδιές μας.
Μαζί όμως με τη ράβδο της διακονίας, ως επιστέγασμα και μικρό δείγμα της βαθιάς ευγνωμοσύνης μας προς το πρόσωπό Σας, επιθυμούμε να σας προσφέρουμε και ένα αντίγραφο της θαυματουργού εικόνας της Παναγίας της Αρσανιωτίσσης, της εφεστίου και Θαυματουργής, και ιδιαίτερα τιμωμένης εικόνας της Μονής μας.
Ευχόμαστε ολόψυχα η Υπεραγία Θεοτόκος να Σας σκεπάζει με το μητρικό Της ωμοφόριο, να Σας φωτίζει και να Σας ενισχύει στο δύσκολο και ευθυνοφόρο έργο Σας προς την Εκκλησία και τον λαό της Ουκρανίας.
Κάθε φορά που θα στρέφετε το βλέμμα Σας προς την σεπτή αυτή εικόνα, να θυμάστε και την ταπεινή αδελφότητά μας, συμπεριλαμβάνοντάς μας στις προσευχές Σας. Διότι πιστεύουμε ακράδαντα ότι η προσευχή εκείνων που σηκώνουν καθημερινά τον σταυρό της ευθύνης, της δοκιμασίας και του πόνου, έχοντας στις πλάτες τους τις αγωνίες ενός λαού και μιας Εκκλησίας, έχει ιδιαίτερη παρρησία ενώπιον του Κυρίου.
Ο κοινός μας προπάτωρ, Άγιος Αντώνιος, να σας στηρίζει και να σας ενδυναμώνει, και μαζί με εσάς όλο τον ευλογημένο και ηρωικό λαό της Ουκρανίας.
Αμήν.
10 Ιουλίου 2026, μνήμη του Αγ. Αντωνίου του Σπηλαιώτου και Εσφιγμενίτου.
+Αρχ. Βαρθολομαίος
Καθηγούμενος της Ι. Μ. Εσφιγμένου