ΓΝΩΡΙΣΑ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΣΩΦΡΟΝΙΟ ΤΟΥ ΕΣΣΕΞ! ΒΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΑΠΌ ΕΝΑ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΕΡΑΣΤΗ ΤΗΣ ΘΕΟΓΝΩΣΙΑΣ
Του Γιάννη Πλεμμένου[1]
Υπάρχουν κάποια γεγονότα στη ζωή του ανθρώπου που μπορεί να χαρακτηριστούν θαυμαστά. Όσο κι αν οι σκεπτικιστές θα σπεύσουν να τα αποδώσουν στην τυχαιότητα ή τη σύμπτωση, γεγονός είναι ότι δεν μπορούν να ερμηνευθούν με την απλή λογική, ιδίως όταν από πίσω τους κρύβεται μια αλληλουχία συμβάντων και (κυρίως) όταν αφήνουν ανεξίτηλη τη σφραγίδα τους. Αναγκαστικά λοιπόν, το κείμενο που ακολουθεί έχει προσωπικό και εξομολογητικό χαρακτήρα.
Βρισκόμαστε στο σωτήριο έτος 1988. Ήμουν στο τελευταίο έτος της Νομικής στην Αθήνα. Παράλληλα με τις νομικές σπουδές, είχα ανοιχτεί στο «πέλαγος» της βυζαντινής μουσικής δίπλα στον αξέχαστο Λυκούργο Αγγελόπουλο: Ήμουν ήδη Λαμπαδάριος στο ναό της Αγ. Ειρήνης οδού Αιόλου, μέλος της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας και σπουδαστής επί πτυχίω στο Ωδείο «Νίκος Σκαλκώτας». «Το πρωί δικηγόρος, το βράδυ καλλιτέχνης», συνήθιζα να λέω αστειευόμενος!
Στο τέλος μιας ακόμα κοπιαστικής πρόβας στη Μονή Πετράκη (στην αίθουσα συνεδριάσεων της Ιεραρχίας), ο Λυκούργος μου έκανε νόημα να περιμένω. «Θέλεις να πας στην Αγγλία;», με ρώτησε αινιγματικά όταν όλοι είχαν αποχωρήσει. Νόμισα αρχικά ότι επρόκειτο για άλλο ένα από τα περίφημα ταξίδια της χορωδίας στο εξωτερικό αλλά, πριν προλάβω να απαντήσω, μου έβαλε στο χέρι ένα σημείωμα. «Να πας αύριο να βρεις την κυρία … στο ΙΚΥ», συμπλήρωσε πριν εξαφανιστεί.
Γνώριζα για το ΙΚΥ (Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών) αλλά δεν είχα ποτέ περάσει τις πόρτες του. Πράγματι βρήκα την κυρία … η οποία με ενημέρωσε για το νέο ευρωπαϊκό πρόγραμμα ανταλλαγών ERASMUS, που θα ξεκινούσε για πρώτη φορά στη Νομική και στο οποίο έκαναν προσεκτικές επιλογές φοιτητών (βάσει επιδόσεων αλλά και ήθους). Υπέγραψα τα σχετικά έγγραφα και έφυγα χωρίς να ρωτήσω πολλά. Το μόνο που είχα μάθει ήταν ότι χώρα υποδοχής θα ήταν η Αγγλία.
Μετά από μια εβδομάδα βρήκα ένα φάκελο να με περιμένει στην πόρτα του διαμερίσματός μου: «Συγχαρητήρια, ονομάζεστε υπότροφος του ΙΚΥ και πρέπει να κάνετε τις ακόλουθες ενέργειες…», έλεγε το σχετικό έγγραφο. Κοίταξα προσεκτικά και διάβασα το πανεπιστήμιο που θα μας περίμενε: University of Essex. Μέχρι τότε η κομητεία του Έσσεξ ήταν πιο γνωστή στην Ελλάδα για τα απορρυπαντικά ρούχων (Essex) και για τα κορίτσια της (τα περίφημα Essex girls).
Στην πόλη του Colchester (πρωτεύουσα της Κομητείας και έδρα του Πανεπιστημίου του Essex) όπου φτάσαμε μετά από ένα τετράωρο αεροπορικό ταξίδι, μας περίμενε η πρώτη έκπληξη: ο έλληνας καθηγητής Σ.Μ. που δίδασκε στο πανεπιστήμιο και ήταν ο σύνδεσμος με την Ελλάδα. Ο εν λόγω καθηγητής δεν ήταν μόνο διακεκριμένος νομικός αλλά και λάτρης της βυζαντινής μουσικός. Και κάτι ακόμα: πνευματικό παιδί του γέροντα (τότε) Σωφρόνιου της Μονής του Essex!
Είχα μείνει με ανοιχτό το στόμα από τις «συμπτώσεις»: πήρα υποτροφία για ένα πανεπιστήμιο, που βρισκόταν κοντά στο μοναδικό (τότε) ορθόδοξο μοναστήρι της Αγγλίας, (προ)ηγούμενος του οποίου ήταν ο ξακουστός γέροντας Σωφρόνιος και ο κύριος καθηγητής μας στο πανεπιστήμιο ήταν ένας από τους κοντινούς του ανθρώπους. Θέλετε και άλλα; Ο Σ.Μ. συμμετείχε στη μικτή χορωδία της μονής και είχε ήδη οργανώσει τη συμμετοχή μου και την εμπλοκή μου σε αυτήν.
Από το «γυναικωνίτη» του καθολικού της μονής, δίπλα στον καθηγητή μου και κάποιες ξένες μοναχές (η μονή είναι κατ’ εξαίρεση μικτή), που συγκροτούσαν το χορό, κοιτούσα με θαυμασμό και έκπληξη το πρωτόγνωρο περιβάλλον: μέσα σε ημίφως, τοιχογραφίες λιτές και αφαιρετικές (που έμαθα ότι είχε δημιουργήσει ο γέροντας Σωφρόνιος), φωνές χθαμαλές και φιγούρες σχεδόν ακίνητες, ένιωθες μια κατάνυξη να σε πλημμυρίζει και να σε οδηγεί σε άλλες σφαίρες.
Το «ρεπερτόριο» του χορού της μονής ήταν επίσης διεθνών προδιαγραφών σε τέσσερις γλώσσες (σύμφωνα με υπόδειξη του γέροντα): Προοιμιακός στα αγγλικά, εσπέριοι ύμνοι στα ελληνικά, αιτήσεις στα ρωσικά, εξάψαλμος στα γαλλικά. Οι ακολουθίες γίνονταν αποβραδίς κατά το ρωσικό τυπικό: εσπερινός και όρθρος back to back (!) και Θ. Λειτουργία το πρωί. Εμείς συνήθως συμμετείχαμε στις ακολουθίες του Σαββάτου. Κάθε Σάββατο επί ένα εξάμηνο ήμασταν εκεί.
Την εποχή εκείνη, ο γέροντας Σωφρόνιος διήγε 92ο έτος της ηλικίας του. Αν και περπατούσε με τη βοήθεια δύο βακτηριών (!), είχε ακόμα αρκετές σωματικές δυνάμεις (που του επέτρεπαν να συμμετέχει στις ακολουθίες) και ασφαλώς διαύγεια πνεύματος. Κάθε φορά που τον βλέπαμε τρέχαμε να πάρουμε την ευχή του και να ακούσουμε κάποιες κουβέντες από το στόμα του. Ήταν πάντα μειλίχιος, πράος και ευγενής, ενώ τα ελληνικά του ήταν απλώς εξαιρετικά.
Μετά το ναό, τον συνοδεύαμε συχνά στην «τράπεζα» της μονής, όπου παρετίθετο το πιο λιτό γεύμα που είχα δει ποτέ σε ορθόδοξο μοναστήρι. Οι μοναχοί και οι μοναχές (σε ξεχωριστά τραπέζια) έτρωγαν αμίλητα το πιάτο τους ακούγοντας κάποιο ψυχωφελές ανάγνωσμα (ως είθισται και στο Άγιο Όρος). Στο τέλος ενός τέτοιου δείπνου «έπεσε» και η ιδέα να συγκροτηθεί ένα μικρό σχολείο ψαλτικής από μοναχές, τις οποίες θα δίδασκα (δωρεάν φυσικά) βυζαντινή μουσική!
Το γέροντα Σωφρόνιο περιστοίχιζαν συνήθως ο τότε ηγούμενος της μονής π. Κύριλλος (Ελληνοαυστραλός), ο πνευματικός π. Συμεών (Ελβετός), ο π. Ζαχαρίας (Κύπριος) κ.ά. Με υπόδειξη του γέροντα, οι εξαγορεύσεις μου θα γίνονταν στον π. Συμεών (τα ελληνικά του οποίου δεν ήταν πολύ καλά και προτιμούσε αγλλικά ή γαλλικά). Δεν ξέρω αν χρειάστηκε ποτέ να μεταφράσετε προσωπικά ανομήματα σε ξένη γλώσσα – δεν είναι το πιο εύκολο πράγμα στον κόσμο!
Ήταν πάντως μια έντονη πνευματικά περίοδος, καθώς είχε πρόσφατα προηγηθεί η αγιοκατάταξη του οσίου Σιλουανού του Αθωνίτη, γέροντα του π. Σωφρονίου στο Άγιο Όρος, και όλων τα πρόσωπα ήταν φαιδρά και χαρούμενα. Μόλις αντιλήφθηκε ότι δεν γνώριζα πολλά για το γέροντά του, ο π. Σωφρόνιος μου χάρισε (με προσωπική αφιέρωση) ένα αντίτυπο του βιβλίου που είχε συγγράψει και είχε πρόσφατα δει τη δεύτερη ανατύπωση της δεύτερης έκδοσης. Ευλογία!
Ο γέροντας Σωφρόνιος είχε καθαρό βλέμμα, φωτεινό μυαλό, ισχυρή μνήμη και απροσποίητη απλότητα. Στην παρατήρησή μου για το θαυμαστό τρόπο που (εγώ τουλάχιστον) βίωσα την έλευσή μου στην Αγγλία, αντιπαρέθετε τα (απείρως μεγαλύτερα) θαυμαστά γεγονότα της εγκαταβίωσής του στο Essex της Αγγλίας το 1959 (παρά την ήδη πειραγμένη υγεία του) και την ανέγερση λίγο αργότερα της μονής. Ευλογημένος και αγιασμένος ο τόπος ούτος, σκέφτηκα.
Αυτό που επίσης με συνάρπαζε ήταν η έντονη και βαθιά του σχέση με διάφορες μορφές τέχνης, από τη λογοτεχνία έως και την αγιογραφία. Ήταν ασφαλώς ένας χαρισματικός άνθρωπος, αλλά δεν αφέθηκε να παρασυρθεί από κάποιο ταλέντο του για να απομακρυνθεί από αυτό που θεωρούσε ως κύριο σκοπό της ύπαρξής του: την αγάπη του για το θεό και τους ανθρώπους. Η ποιητικότητα αυτή ξεπήδαγε και στο λόγο του, που ήταν όμως συγκρατημένος, σοβαρός και λιτός.
Σε αυτό είχε επηρεαστεί εμφανώς από το «λυρισμό» του δικού του γέροντα, Σιλουανού του Αθωνίτη, όπως αποτυπώνεται στα γραπτά του που μετέφρασε ο ίδιος. Από αυτά ξεχώριζε το «Θρήνο του Αδάμ», στον οποίο ο άγιος Σιλουανός, αφενός μεν περιγράφει (ως άλλος Ρωμανός Μελωδός) το θρήνο του πρωτόπλαστου μετά την έξωσή του, αφετέρου διαλέγεται με τον ίδιο τον Αδάμ, παρακαλώντας τον να του μεταφέρει κάτι από τη δόξα που απολαμβάνει στον Παράδεισο.
Συμπερασματικά, η διαμονή μου στην Αγγλία (που επέπρωτο να είναι μόνο το πρελούδιο των διευρυμένων σπουδών που ακολούθησαν λίγο αργότερα) υπήρξε μια ευλογημένη περίοδος με απροσδόκητες συναντήσεις και ευχάριστες εκπλήξεις, κορυφαία των οποίων ήταν η γνωριμία μου με τον άγιο γέροντα Σωφρόνιο και την περί αυτόν αδελφότητα. Αυτονόητη κατακλείδα, η επίκληση των ευχών του και η μελέτη και εντρύφηση των διδαχών του (προφορικών και γραπτών).
[1] Ο κ. Γιάννης Πλεμμένος είναι διδάκτωρ του Παν/μίου του Cambridge, Κύριος Ερευνητής στο Κέντρο Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.