Στις 2 και 3 Ιουλίου 2026 διεξήχθη στο Ορθόδοξη Ακαδημία Κρήτης το Δεύτερο Διεθνές Συνέδριο του Παρατηρητηρίου Θρησκευτικού Φονταμενταλισμού με θέμα «Φονταμενταλισμός και Προστασία των Θρησκευτικών Μνημείων και Τόπων» με την στήριξη της Ιεράς Μητροπόλεως Αλεξανδρουπόλεως, Τραϊανουπόλεως και Σαμοθράκης, της Γενικής Γραμματείας Θρησκευμάτων και Αθλητισμού του Υπουργείου Παιδείας και της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης. Το Συνέδριο ήταν αφιερωμένο στη μνήμη του εμπνευστή και πρώτου διευθυντή του Παρατηρητηρίου, καθηγητή Χρυσόστομου Σταμούλη. Ακολουθούν τα κύρια συμπεράσματα του εν λόγω Συνεδρίου:
Οι θρησκευτικοί χώροι μπορούν να αποτελέσουν πεδία πολιτικής, εθνικής και θρησκευτικής αντιπαράθεσης, αλλά και μέσα διαμόρφωσης συλλογικής ταυτότητας. Εκφράζουν την ανάγκη αποκατάστασης της συνέχειας και της μνήμης και διατηρούν τις αναφορές κάθε θρησκευτικής κοινότητας, αποτυπώνοντας την πολυεπίπεδη ιστορία τους. Επιλέγονται δε ως στόχοι επειδή φέρουν στοιχεία μνήμης, ταυτότητας και συμβολικού κύρους. Τα ερείπια, τα κειμήλια και οι τόποι μνήμης δεν συμβολίζουν μόνο την απώλεια αλλά και την ελπίδα, τη συγχώρεση και τη δημιουργία νέων μορφών συνύπαρξης. Οι εισηγήσεις ανέφεραν πολλές περιπτώσεις στις οποίες οι ιεροί τόποι λειτουργούν ως χώροι προσευχής, θεραπείας, κοινωνικής συνοχής και υπαρξιακής ανανέωσης, ενώ η προστασία τους συμβάλλει στη διατήρηση της ιστορικής αλήθειας και του διαλόγου.
Ποικίλα παραδείγματα διεθνώς (από τα Βαλκάνια, την Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη, την Κύπρο κ.α.) αποδεικνύουν, ότι η συνεργασία γύρω από την πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να αποδομήσει τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό, να καλλιεργήσει τον αμοιβαίο σεβασμό και να ενισχύσει την ειρηνική συνύπαρξη διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων. Διαπιστώθηκε επίσης ότι η προστασία των ιερών τόπων προϋποθέτει κοινή προσέγγιση πέρα από τις θρησκευτικές διαφορές, ώστε το ιερό του Άλλου να αναγνωρίζεται ως στοιχείο κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς και όχι ως αντικείμενο εχθρότητας. Ιδιαιτέρως σημαντικός αναδεικνύεται ο ρόλος του σχολείου, με προγράμματα που θα καλλιεργήσουν την αλληλογνωριμία και θα λειτουργήσουν προληπτικά και αποτρεπτικά απέναντι στη βία.
Οι πρακτικές συμφιλίωσης δεν διαγράφουν το τραύμα, αλλά εμποδίζουν τη μετατροπή του σε μίσος. Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα κοιμητήρια ως ιεροί τόποι μνήμης, που εκφράζουν τη φροντίδα για τους νεκρούς και τη συνέχεια της κοινότητας, ιδιαίτερα τα κοινά κοιμητήρια που έμπρακτα διατηρούν τον χαρακτήρα τους ως χώροι συλλογικής μνήμης και συνύπαρξης. Η προστασία της θρησκευτικής πολιτιστικής κληρονομιάς συνδέεται άμεσα με τη θρησκευτική ελευθερία, αλλά και με την αποτροπή φονταμενταλιστικών πρακτικών που εργαλειοποιούν τα μνημεία. Επιπλέον, κοινή υπήρξε η διαπίστωση, πως η φθορά των ιερών χώρων αφορά τόσο την υλική τους υπόσταση όσο και το συμβολικό τους νόημα. Η ενημέρωση, ο διαθρησκειακός διάλογος, η διεθνής συνεργασία, η θρησκευτική διπλωματία και η εφαρμογή κατάλληλου νομικού πλαισίου αποτελούν βασικά μέσα πρόληψης του φονταμενταλισμού και ενίσχυσης της ειρηνικής συνύπαρξης.
Φωτογραφίες: Διαμαντής Κρυωνίδης