Τo Οικουμενικό Πατριαρχείο στην Ορθόδοξη Εκκλησία και στον σύγχρονο κόσμο / Σειρά διαλέξεων του Γραφείου Εκπροσωπήσεως του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Αθήνα
Σταύρος Γιαγκάζογλου, αν. Καθηγητής Τμήματος Θεολογίας ΕΚΠΑ
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο είναι η Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης η οποία εξελίχθηκε σε Αρχιεπισκοπή, Πατριαρχείο, Οικουμενικό Θρόνο, Μεγάλη Εκκλησία, γεγονός που δεν ήταν απλό αποτέλεσμα κοσμοϊστορικών αλλαγών και ανακατατάξεων, αλλά ουσιαστικός συντελεστής του μεγαλείου και της αίγλης της ελληνορωμαϊκής χριστιανικής αυτοκρατορίας. Ως γνωστόν, ο αρχέγονος Χριστιανισμός, αρχικά, διαδόθηκε σε περιοχές όπου κυριαρχούσε ο ελληνικός πολιτισμός και μιλιόταν η ελληνική γλώσσα, κάτω από τη διοίκηση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η οποία στον χώρο της Ανατολής επεκτάθηκε εκεί που προηγουμένως είχε επεκτείνει τα όρια του Ελληνισμού ο Μέγας Αλέξανδρος και οι διάδοχοί του. Η χριστιανική οικουμένη του Μεγάλου Κωνσταντίνου στηρίχθηκε πάνω στην ελληνική οικουμένη του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Η πολιτική και πολιτιστική αίγλη με την οποία περιβλήθηκε η Κωνσταντινούπολη, ως νέα πρωτεύουσα της χριστιανικής – πλέον– αυτοκρατορίας, προκάλεσε σημαντικές ανακατατάξεις στην οργάνωση της Εκκλησίας ήδη από τον 4ο αιώνα. Η διαμόρφωση της υψηλής εκκλησιαστικής θέσης της Κωνσταντινούπολης ως πνευματικού κέντρου της χριστιανικής οικουμένης συντελέστηκε ταχύτατα. Κατά το διάστημα μεταξύ της Α΄ και της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου (325-381), εντός περίπου πενήντα ετών, η Κωνσταντινούπολη εξελίσσεται σε ηγέτιδα Εκκλησία.
Η εκκλησιαστική ύψωση της Κωνσταντινούπολης υπεράνω των πατριαρχείων της Ανατολής και αμέσως μετά τη Ρώμη έγινε στη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο, ενώ η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας ολοκληρώνει την εκκλησιαστική ανύψωση της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης. Ο επίσκοπός της δεν είναι πλέον μετά τον Ρώμης, όπως όριζε η Β΄ Οικουμενική Σύνοδος, αλλά μαζί με τον Ρώμης. Η ίδια Σύνοδος έδωσε στον επίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως το δικαίωμα να εκδικάζει, σε περίπτωση προσφυγής σε Αυτόν, υποθέσεις υπερορίων κληρικών των λοιπών τοπικών Εκκλησιών και δικαιοδοσία “εν τοις βαρβαρικοίς”, δηλαδή σε χώρες πέρα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.
Στο πλαίσιο του θεσμού της πενταρχίας των πατριαρχών, το οποίο αποτελεί από τον 5ο αιώνα σταθερή μορφή οργάνωσης της Εκκλησίας σε αυτοκέφαλες τοπικές Εκκλησίες, η ύπαρξη στη Δύση ενός μόνο εκκλησιαστικού κέντρου, της Ρώμης, οφείλεται ακριβώς σε αυτόν το λόγο, ενώ τα υπόλοιπα τέσσερα, της Κωνσταντινούπολης, της Αλεξάνδρειας, της Αντιόχειας και των Ιεροσολύμων, βρίσκονται στην Ανατολή.
Η προνομιακή αυτή θέση του Οικουμενικού Πατριαρχείου έγινε συνώνυμη με την όλη ιστορία της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο ίδιος ο Ορθόδοξος πολιτισμός δεν είναι δυνατόν να κατανοηθεί χωρίς την Κωνσταντινούπολη, η οποία κατέστη το μεγάλο κέντρο της Ορθοδοξίας σε όλη τη δυναμική ιστορική της πορεία σχεδόν για 17 αιώνες. Στην περίοδο της ακμής και της ισχύος το Οικουμενικό Πατριαρχείο πρωτοστάτησε στη διαμόρφωση και διατύπωση των δογμάτων, στη σύγκληση των Οικουμενικών Συνόδων, στην ανάπτυξη του Μοναχισμού, στον εμποτισμό ολόκληρης της ζωής της αυτοκρατορίας με το χριστιανικό πνεύμα, σε αρμονική συνεργασία με την πολιτική εξουσία. Επίσης, άσκησε ιεραποστολικό έργο με μεγάλη επιτυχία ήδη από την εποχή του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, το οποίο κορυφώθηκε τον 9ο και 10ο αιώνα με την ιεραποστολική εξόρμηση προς τον σλαβικό κόσμο. Μετέδωσε στους σλαβικούς λαούς το αποθησαυρισμένο από τη μακροχρόνια ιστορική εμπειρία ορθόδοξο πνεύμα και διαπότισε με αυτό τα βάθη του σλαβικού πολιτισμού, ο οποίος είναι αδύνατον να κατανοηθεί χωρίς την αναφορά τις βυζαντινές του ρίζες και πηγές. Με την ιεραποστολική αυτή δράση κατέστη Μητέρα Εκκλησία όλων των λαών που προσήλθαν μέσω αυτής στη χριστιανική πίστη.
Μετά την απώλεια της εξωτερικής αίγλης και δύναμης, εξαιτίας συγκυριακών ιστορικών γεγονότων, το Οικουμενικό Πατριαρχείο ανέλαβε, ως στοργική μητέρα, το έργο της προστασίας και της περίθαλψης των υποδούλων ορθοδόξων λαών. Με πολλή σύνεση και σοφία κινήθηκε μέσα στις νέες και δυσχερείς συνθήκες των καιρών και κατόρθωσε να συντηρήσει την ορθόδοξη πίστη και την αυτοσυνειδησία των Ορθοδόξων.
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, μαζί με την ορθόδοξη πίστη, διαφύλαξε και την εθνική συνείδηση των λαών της Βαλκανικής. Κάτω από την σκέπη του Οικουμενικού Πατριαρχείου οι ορθόδοξοι λαοί καλλιέργησαν τις εθνικές τους γλώσσες, ανέπτυξαν τη δική τους εκκλησιαστική γραμματεία, άκουσαν το Ευαγγέλιο «τῇ ἰδίᾳ ἕκαστος διαλέκτῳ» (Πράξ. 2,8), όπως κατά την ημέρα της Πεντηκοστής.
Ο σχηματισμός ανεξάρτητων εθνικών κρατών στο χώρο της Βαλκανικής είχε ως άμεση συνέπεια τη δημιουργία αυτοκεφάλων τοπικών Εκκλησιών. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, μολονότι έβλεπε να συρρικνώνεται η τεράστια δικαιοδοσία του, παραχώρησε μέσω της κανονικής οδού το αυτοκέφαλο καθεστώς στις Εκκλησίες των νέων χωρών της Βαλκανικής. Αντέδρασε μόνο σε περιπτώσεις προσβολής της κανονικής τάξης και υπερέξαρσης εθνοφυλετικών κριτηρίων.
Η σειρά διαλέξεων που εγκαινιάζει το Γραφείο Εκπροσωπήσεως του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Αθήνα επιχειρεί να φωτίσει τη θέση του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Ορθόδοξη Εκκλησία και στον χριστιανικό κόσμο άλλοτε και ιδιαίτερα στην εποχή μας.
Η σχέση του Οικουμενικού Πατριαρχείου με τη ρωμηοσύνη της Πόλης και την Ορθόδοξη Διασπορά ανά τον κόσμο, η ευθύνη και ο συντονισμός των διμερών και πολυμερών θεολογικών διαλόγων με τις άλλες Εκκλησίες και Ομολογίες, η ευθύνη για την προετοιμασία και διεξαγωγή της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου το 2016 στην Κρήτη, η συνοδικότητα της Εκκλησίας σήμερα, το μετασυνοδικό κείμενο «‘Υπέρ της του κόσμου ζωής’: Προς το κοινωνικό ήθος της Ορθόδοξης Εκκλησίας», το ζήτημα της αποδοχής και προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από την Ορθόδοξη Εκκλησία, η σχέση Κωνσταντινούπολης και Μόσχας, άλλοτε και σήμερα, οι πρωτοβουλίες του Οικουμενικού Πατριαρχείου για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, η προσφορά αλλά και η επανεκκίνηση της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, τα ιδρύματα του Οικουμενικού Πατριαρχείου και η ανάγκη αναδιάθρωσης τους στις συνθήκες και προοπτικές της εποχής μας, τα σύγχρονα προβλήματα της Ορθόδοξης Εκκλησίας, όπως ο εθνικισμός, ο κουλτουραλισμός, ο φονταμενταλισμός και η έλλειψη διορθόδοξης συνεργασίας, η θέση του Οικουμενικού Πατριαρχείου στις σύγχρονες γεωπολιτικές ανακατατάξεις, το Οικουμενικό Πατριαρχείο και η ανάγκη μιας σύγχρονης θεολογικής μαρτυρίας στον δημόσιο χώρο, οι προκλήσεις της ΤΝ για το ανθρώπινο πρόσωπο, τα προβλήματα της θρησκευτικής βίας, η θέση των λαϊκών και της γυναίκας στην Εκκλησία, η επικοινωνία με τη νέα γενιά καθώς και η συμβολή του στη διαμόρφωση του σύγχρονου λειτουργικού ήθους και στη διαμόρφωση μιας σύγχρονης ποιμαντικής ταυτότητας στον σύγχρονο κόσμο, είναι ορισμένα από τα θέματα που θα επιχειρήσουμε να φωτίσουμε στη σειρά αυτή των διαλέξεων που εγκαινιάζουμε αύριο Τετάρτη 27 Μαΐου στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο.
Πρώτος ομιλητής στη σειρά αυτή των διαλέξεων είναι ο Ομ. Καθηγητής του ΕΚΠΑ και Ακαδημαϊκός Πασχάλης Κιτρομηλίδης με θέμα: «Το Οικουμενικό Πατριαρχείο στον 20ό και 21ο αιώνα. Η μαρτυρία της Ορθοδοξίας στις προκλήσεις του σύγχρονου κόσμου», ώρα 19:00, στον πολυεπίπεδο χώρο του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου Αθηνών.
