6.9 C
Athens
Δευτέρα, 30 Ιανουαρίου, 2023

Η ομιλία του Οικουμενικού Πατριάρχου στο Διεθνές Συνέδριο “Πιστεύομεν”

Ὁμιλία τῆς Α. Θ. Παναγιότητος τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου κ. κ. Βαρθολομαίου εἰς τό Διεθνές Συνέδριον μέ θέμα «Πιστεύομεν. The Status Questionis and the Neglected Topics of Nicaea and its Creed»

Τιμιώτατοι ἀδελφοί Ἀρχιερεῖς,

Ἐξοχώτατοι,

Ἐλλογιμώτατοι,

Ἀγαπητοί σύνεδροι,

Σᾶς ὑποδεχόμεθα μέ πολλήν χαράν εἰς τό παρόν Συνέδριον μέ θέμα «Πιστεύομεν. The Status Questionis and the Neglected Topics of Nicaea and its Creed», μέ τό ὁποῖον ἀνοίγει ὁ κύκλος τῶν ἐπιστημονικῶν ἐκδηλώσεων ἐπί τῇ ἐπερχομένῃ 1700ῇ ἐπετείῳ τῆς συγκλήσεως τῆς ἐν Νικαίᾳ Α’ Οἰκουμενικῆς Συνόδου. Μέ ἰδιαιτέραν τιμήν καί πολλάς εὐχαριστίας διά τήν παρουσίαν σας, καλοσωρίζομεν πάντας ὑμᾶς, τούς ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ ἀφιχθέντας εἰς τήν Πόλιν τοῦ Κωνσταντίνου καί εἰς τό ἱστορικόν Κέντρον τῆς Ὀρθοδοξίας. Ἐδῶ, καί πλησίον τῆς Βασιλευούσης, ἐπραγματοποιήθησαν αἱ ἕξ ἐκ τῶν ἑπτά Οἰκουμενικῶν Συνόδων, αἱ ὁποῖαι ἐσφρἀγισαν τήν πορείαν συνόλου τῆς Χριστιανοσύνης.

Σύμφωνα μέ τό Συναξάριον τῆς ἑορτῆς τῶν Ἁγίων 318 Πατέρων τῆς Α’ Συνόδου τῆς Νικαίας, «τελεσθείσης τῆς Συνόδου, ἐπεί καί ἡ Πόλις ἤδη ἀνοικοδομηθεῖσα πεπλήρωτο, μετακαλεῖται Κωνσταντῖνος ὁ μέγας τούς ἁγίους ἐκείνους ἅπαντας ἄνδρας· οἵ καί περιελθόντες σύμπαντες καί εὐξάμενοι ταύτην ἀρκούντως Βασιλεύουσαν εἶναι τῶν πόλεων προσκυροῦσι καί τῇ Μητρί τοῦ Λόγου ταύτην ἐνέθεντο, τοῦ Βασιλέως κελεύσαντος· καί οὕτως οἱ Ἅγιοι ἕκαστος οἴκαδε ἀνεχὠρησαν».  Ἀπό τήν Κωνσταντινούπολιν διῆλθον κατά ταῦτα οἱ Πατέρες τῆς Νικαίας, ἀπό τήν «Θεοτοκούπολιν», ἐπισφραγίσαντες διά τῆς ἐπισκέψεώς των αὐτῆς προφητικῶς τήν κεντρικήν της θέσιν εἰς τήν ἱστορίαν τοῦ Χριστιανισμοῦ. 

Μέ τήν σύγκλησιν τῆς Συνόδου τῆς Νικαίας ἐγκαινιάζεται μία νέα περίοδος εἰς τήν συνοδικήν ἱστορίαν τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ συνοδικότης ἀποτελεῖ οὐσιαστικήν διάστασιν τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς, «μόνιμον λειτουργίαν» τοῦ σώματος τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ θεολογία ὁμιλεῖ περί «ἀρχεγόνου», περί «ὀντολογικῆς» συνοδικότητος. «Ἡ Ἐκκλησία αὐτή καθ᾿ αὑτήν εἶναι Σύνοδος ὑπό τοῦ Χριστοῦ συνεστημένη καί ὑπό τοῦ Ἁγίου Πνεύματος καθοδηγουμένη, συμφώνως πρός τό ἀποστολικόν ῾ἔδοξε τῷ Ἁγίῳ Πνεύματι καί ἡμῖν᾿ (Πραξ, ιε’, 28)», σημειοῦται θεολογικώτατα εἰς τήν Ἐγκύκλιον τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας (Κρήτη, 2016), (§ 3). Τήν συνοδικήν φύσιν τῆς Ἐκκλησίας ἐξῇρεν ἡ Μετριότης ἡμῶν εἰς τήν ὁμιλίαν μας κατά τήν ἔναρξιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνόδου τῆς Κρήτης (20 Ἰουνίου 2016): «Ὁ συνοδικός θεσμός ἔχει τάς ρίζας του εἰς τά βάθη τοῦ μυστηρίου τῆς Ἐκκλησίας. Δέν πρόκειται περί ἁπλῆς κανονικῆς παραδόσεως, τήν ὁποίαν παρελάβομεν καί τηροῦμεν, ἀλλά περί θεμελιώδους θεολογικῆς καί δογματικῆς ἀληθείας, ἄνευ τῆς ὁποίας οὐκ ἔστι σωτηρία. Ὁμολογοῦντες τήν πίστιν ἡμῶν ἐν τῷ ἱερῷ Συμβόλῳ εἰς Μίαν, Ἁγίαν, Καθολικήν καί Ἀποστολικήν Ἐκκλησίαν, διακηρύττομεν συγχρόνως καί τήν συνοδικότητα αὐτῆς… Δέν εἶναι, συνεπῶς, τυχαῖον καί ἄνευ σημασίας τό γεγονός ὅτι ἡ συνοδικότης διατρέχει ἀνέκαθεν πάσας τάς θεμελιώδεις πτυχάς τῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας, ἀπό τῆς κατά τόπους μέχρι καί τῆς κατά τήν οἰκουμένην ἐκφάνσεώς της».

Ἡ οἰκουμενική αὐτή θεώρησις καί ἔκφανσις τῆς Ἐκκλησίας ἐξεφράσθη διά πρώτην φοράν εἰς τήν ἱστορίαν διά τῆς Συνόδου τῆς Νικαίας, διά μιᾶς εἰδικῆς συνοδικῆς πραγματικότητος καί δομῆς. Μέχρι τότε, τό συνοδικόν σύστημα, ἡ ἐπί τό αὐτό συνέλευσις πρός λῆψιν «ὁμοθυμαδόν» (Πραξ. β’, 1) ἀποφάσεων ἐπί διαφόρων θεμάτων τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς, ἐνηργοποιεῖτο εἰς τοπικόν ἐπίπεδον, καθ᾿ ὅτι ἦτο ἀνέφικτος ἡ συνέλευσις ὅλων τῶν ἀνά τήν οἰκουμένην Ἐπισκόπων. Βεβαίως, ὅταν αἱ τοπικαί σύνοδοι συνεκαλοῦντο διά τήν ἀντιμετώπισιν σοβαρῶν ἐκκλησιαστικῶν θεμάτων, τρόπον τινά, ἡ λειτουργία των «ἀποτελοῦσε αὐτονόητη ὑπέρβαση τῆς τοπικότητος γιά τήν ἀνάδειξη τῆς “ὁμονοίας τῆς πίστεως” ὅλων τῶν ἀνά τήν οἰκουμένη τοπικῶν Ἐκκλησιῶν» (Φειδᾶ, Ἐκκλησιαστική Ἱστορία Α’, Ἀθῆναι 2002, σ. 419). Διά τόν λόγον αὐτόν προσεκαλοῦντο πολλοί Ἐπίσκοποι εἰς τάς τοπικάς συνόδους καί προεβάλλετο ἡ συμφωνία των διά συνοδικῶν ἐπιστολῶν, γεγονός τό ὁποῖον ἀπετέλει ἐπιβεβαίωσιν τῆς ἀναζητήσεως «οἰκουμενικῆς προοπτικῆς». Αὐτή ἡ «οἰκουμενική προοπτική» ἀποδεικνύει ὅτι «ἡ συνοδική συνείδηση τῆς Ἐκκλησίας ἒμπεριεῖχε ὡς αὐτονόητη τήν ἰδέα τῆς Οἰκουμενικῆς Συνόδου» (ὅ. π, σ.420). Καί ὁ Ἱερώτατος Μητροπολίτης Περγάμου Ἰωάννης τονίζει ὅτι «μέ αὐτό τό οἰκουμενικό πρῖσμα λαμβάνονταν καί ἀνακοινώνονταν ἀκόμη καί ἀποφάσεις ἐπαρχιακῶν συνόδων» (Μητροπολίτου Περγάμου Ἰωἀννου Ζηζιούλα, Ἔργα Α’: Ἐκκλησιολογικά Μελετήματα, ἐκδ. Δόμος, Ἀθήνα 2016, σ. 677).

Συνεπῶς, ἡ σύγκλησις τῆς Συνόδου τῆς Νικαίας δέν γεννᾶται ἐκ τοῦ μηδενός, ἀλλά ἀποτελεῖ ἔκφρασιν, ἐφαρμογήν καί κορύφωσιν τῆς οἰκουμενικῆς συνειδήσεως τῆς Ἐκκλησίας, Τό γεγονός ὅτι ἡ Σύνοδος συνεκλήθη ἀπό τόν Αὐτοκράτορα Μέγαν Κωνσταντῖνον, ὁ ὁποῖος «ἀπανταχόθεν τῆς οἰκουμένης, δημοσίοις ὀχήμασι, τούς παρόντας Πατέρας συνήγαγε ἐν Νικαίᾳ» (Συναξάριον Κυριακῆς Ἁγίων Πατέρων),  ὅτι παρηκολούθησε τάς ἐργασίας της,  ἤ καί ὅτι περιέβαλε τά ἀναθέματά της μέ τό κῦρος κρατικοῦ νόμου, δέν μειώνει, οὔτε φυσικά ἀκυρώνει, τόν ἐκκλησιαστικόν χαρακτῆρα τῆς Συνόδου, δέν τἠν καθιστᾷ μίαν «αὐτοκρατορικήν σύνοδον». Ὅπως ὀρθότατα τονίζει ὁ Μητροπολίτης Περγάμου, ὁ σκοπός τοῦ Αὐτοκράτορος ἦτο «νά ἐφαρμόσει, ὅτι πληρέστερα μποροῦσε, τήν ἀρχή τῆς ἀποδόσεως στόν Καίσαρα μόνον ἐκείνου πού τοῦ ἀνῆκε, ἀφήνοντας τήν Ἐκκλησία νά ἀποφασίζει γιά τά δικά της θέματα in persona Christi» (ὅ. π., σ. 676).

Ἡ καθοριστική διά τήν χριστιανικήν πίστιν καί τήν Ἐκκλησίαν προσφορά τῆς Α’ Συνόδου τῆς Νικαίας, ἡ ὁποία, τό ἐπαναλαμβάνομεν, ὑπῆρξεν «ἐκκλησιαστικόν γεγονός», εἶναι τό Ἱερόν Σύμβολον «Πιστεύομεν…», εἰς τήν βάσιν τοῦ ὁποίου εὑρίσκεται ἕν τοπικόν βαπτιστήριον σύμβολον ἤ μία ὁμάς τοπικῶν βαπτιστήριον συμβόλων, μέ τήν κατάλληλον προσαρμογήν εἰς τήν εἰδικωτέραν θεολογικήν προβληματικήν τῆς Ἀρειανικῆς αἱρέσεως. Εἶναι βέβαιον ὅτι ἡ Σύνοδος ἀπέφυγεν, ἐν πλήρει ἐπιγνώσει, νά συντἀξῃ ἕν νέον θεολογικόν κείμενον ὡς δογματικόν ὅρον, ἐπειδή ἤθελε νά ἐκφράσῃ τἠν ζῶσαν διαχρονικήν ἐκκλησιαστικήν παράδοσιν καί αὐτοσυνειδησίαν, τήν ἄσβεστον καί ἀεί παροῦσαν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ, ὡς γνήσιος φορεύς αὐτῆς. 

Τό γεγονός ὅτι τό Σύμβολον τῆς Νικαίας ἦτο βεβαίωσις καί ἀνακεφαλαίωσις τῆς βιουμένης ὑπό τῶν κατά τόπους Ἐκκλησιῶν Ἀποστολικῆς Παραδόσεως ἔχει ἰδιαιτέραν θεολογικήν καί ἐκκλησιολογικήν βαρύτητα. Ὡς ἀναφέρει ὁ Μέγας Ἀθανάσιος, οἱ Συνοδικοί Πατέρες «περί τῆς πίστεως ἔγραψαν οὐκ Ἔδοξεν, ἀλλ᾿ ῾Οὕτως πιστεύει ἡ Καθολική Ἐκκλησία᾿ καί εὐθύς ὡμολόγησαν, πῶς πιστεύουσιν, ἵνα δείξωσιν, ὅτι μή νεώτερον, ἀλλ᾿ ἀποστολικόν ἐστιν αὐτῶν τό φρόνημα, καί ἅ ἔγραψαν, οὐκ ἐξ αὐτῶν εὑρέθη, ἀλλά ταῦτ᾿ ἐστίν, ἅπερ ἐδίδαξαν οἱ ἀπόστολοι». (Περί Συνόδου, 5, PG 26, 688). Ἐν τῷ πνεύματι τούτῳ  ψάλλομεν καί ἡμεῖς κατά τήν Κυριακήν τῶν Πατέρων τῆς Α’ Οἰκουμενικῆς Συνόδου: οἱ θεόπνευστοι Πατέρες αὐτῆς «ἄνωθεν λαβόντες» σαφῶς τήν ἀποκάλυψιν τῆς ἀληθείας, «φωτισθέντες ἐξέθεντο ὅρον θεοδίδακτον» (Τροπάριον τῶν Αἴνων). Ἡ νίκη κατά τοῦ Ἀρείου ἐπετεύχθη «ἀρότρῳ δεήσεως ἱερέων ἐνθέων» (Εἱρμός, στ’ ᾠδή). Ὁ Ἄρειος «κατεσμίκρυνεν τῆς Τριάδος τόν ἕνα, Υἱόν καί Λόγον ὄντα Θεοῦ» (Κάθισμα τῆς Κυριακῆς τῶν Πατέρων), ἀφοῦ ἠρνεῖτο τό συναΐδιον καί ὁμοούσιον τοῦ Υἱοῦ πρός τόν Πατέρα καί τό ἀτρεπτον Αὐτοῦ. Τοιουτοτρόπως ἠρνεῖτο τήν χριστιανικήν διδασκαλίαν περί Τριάδος καί τό πανσωστικόν μυστήριον τῆς ἐνσάρκου Οἰκονομίας τοῦ Προαιωνίου Υἱοῦ καί Λόγου τοῦ Θεοῦ. 

Παρουσιάζει ἰδιαίτερον ἐνδιαφέρον τό γεγονός ὅτι, παρά τήν διατυπωθεῖσαν σήμερον ἄποψιν, ὅτι «εἰς τόν Ἄρειον, ὁ Θεός τῶν φιλοσόφων ἀπώθησε τόν ζῶντα Θεόν τῆς ἱστορίας», καί ὅτι «ἡ θεολογία τοῦ Ἀρείου ἀποτελεῖ ἕνα ὀξύ ἐξελληνισμόν τοῦ Χριστιανισμοῦ» (W. Kasper, Jesus der Christus, Grünewald Verlag, Mainz 1974, σ, 208), ἡ Σύνοδος εἰσήγαγε τόν φιλοσοφικόν ὅρον «οὐσία» (καί τό «ὁμοούσιον») εἰς τό Σύμβολον, χωρίς φόβον ὅτι τοιουτοτρόπως ἐγκλωβίζει τό δόγμα εἰς ἑλληνιστικά νοητικά σχήματα. Ἡ φιλοσοφική ὁρολογία ἐλειτούργησεν ἐδῶ ὡς μέσον ἐκφράσεως τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἐμπειρίας. Ἡ «σπίθα ἑλληνικῆς σκέψεως», πού, ὅπως ἔχει γραφῆ, κρύβεται εἰς τήν διατύπωσιν τῶν χριστιανικῶν δογμάτων, δέν ἀφορᾷ εἰς τό περιεχόμενον, ἀλλά μόνον εἰς τήν γλωσσικήν ἐπένδυσιν. Ἡ χρῆσις τῆς φιλοσοφικῆς ὁρολογίας, ἡ ὁποία ἤρχισεν ὡς «ἱστορική ἀναγκαιότης» διά τήν Ἐκκλησίαν, κατέστη δημιουργικόν πνευματικόν ἐργαλεῖον εἰς τήν θεολογίαν τῶν μεγάλων θεολόγων Πατέρων. 

Τό Σύμβολον τῆς Νικαίας ἔχει σωτηριολογικόν προσανατολισμόν, ἐκφράζει καί ἑρμηνεύει τήν κοινήν ἐκκλησιαστικήν παράδοσιν, ἐνώπιον τῆς προκλήσεως τῆς Ἀρειανικῆς κακοδοξίας, μέ σημεῖον ἀναφορᾶς τήν ἐν Χριστῷ σωτηρίαν τοῦ ἀνθρώπου. Μόνον μέ σύνδεσιν μέ τήν σωτηριολογικήν διάστασιν δυνάμεθα νά κατανοήσωμεν τήν χρῆσιν τοῦ ὅρου «ὁμοούσιος». Ὁ «ἄγραφος» αὐτός ὅρος ἐνετάχθη εἰς τό Σύμβολον μετά ἀπό μακράν θεολογικήν συζήτησιν κατά τήν Σύνοδον, παρ᾿ ὅτι εἶχε χρησιμοποιηθῆ ὑπό αἱρετικῶν, ὅπως ὁ Σαβέλιος καί ὁ Παῦλος Σαμοσατεύς, ἦτο συμπαθής εἰς τούς Γνωστικούς καί, ὅπως λέγει ὁ μακαριστός Γεὠργιος Φλωρόφσκυ, «ἐπέτρεπε ποικίλες ἑρμηνεῖες» (Γ. Φλωρόφσκυ, Οἱ Ἀνατολικοί Πατέρες τοῦ τετάρτου αἰώνα, ἐκδ. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1991, σ. 29). Τό «ἑρμηνευτικό κλειδί» διά τήν ὀρθήν κατανόησιν τοῦ ὅρου εἶναι ἡ ἐκκλησιαστική ἐμπειρία, ἡ μετοχή εἰς τήν ζωήν τῆς Ἐκκλησίας ὡς τοῦ τόπου καί τοῦ τρόπου ἐν ᾧ καί δι᾿ οὗ ὁ Θεός κατεργάζεται τήν σωτηρίαν ἡμῶν. Ἀκριβῶς. ἡ ἀλλοτρίωσις ἀπό τήν ζωήν τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ἀδιαμφισβήτητος ἰσχύς τοῦ Πατερικοῦ «Οὐδέν πτωχότερον διανοίας ἐκτός Θεοῦ, φιλοσοφούσης τά τοῦ Θεοῦ» καί ἡ προσπάθεια ἑρμηνείας τοῦ ὅρου «ὁμοούσιος» ἐπί αὐτῆς τῆς βάσεως, ὡδήγησαν εἰς τάς ἀντιθέσεις μετά τήν Σύνοδον τῆς Νικαίας, καί στηρίζουν τήν ἄποψιν τοῦ Καρδιναλίου Walter Kasper, ὅτι ἡ ἐποχή αὐτή ὑπῆρξε «μία ἀπό τάς πιό σκοτεινάς καί πλήρεις συγχύσεως περιόδους τῆς Ἐκκλησίας» ( W. Kasper, Jesus der Christus, σ, 210).  

Ἐκλεκτοί παρόντες,

Αἱ ἑπτά Οἰκουμενικαί Σύνοδοι ἀνήκουν εἰς τό κέντρον τῆς ταυτότητος τῆς ἀδιαιρέτου Ἐκκλησίας. Εἶναι ἀξιοσημείωτον ὅτι αὗται ἀπετέλουν «ἔκτακτον γεγονός» εἰς τήν ζωήν τῆς Ἐκκλησίας, διά τοῦ ὁποίου ἐκαλεῖτο αὕτη νά ἀντιμετωπίσῃ ad hoc σοβαρά ζητήματα πίστεως καί συγκεκριμένην ἀπειλήν διά τήν αὐθεντικότητα τῆς ζωῆς καί τήν ἁγίαν ἀποστολήν της ἐν τῷ κόσμῳ, μέ στόχον τήν ἀποκατάστασιν τῆς ἑνότητος καί τῆς εὐχαριστιακῆς κοινωνίας. Τό συνοδικόν σύστημα δέν ἀποτελεῖ «πυραμίδα», εἰς τήν κορυφήν τῆς ὁποίας εὑρίσκεται ἡ Οἰκουμενική Σύνοδος. Ἐφ᾿ ὅσον, βεβαίως, μία τοιαύτη Σύνοδος ἔχει ἀναγνωρισθῆ ὑπό τῆς συνειδήσεως τῆς Ἐκκλησίας ὡς οἰκουμενική, τότε ἀποκτᾷ ὑψίστην αὐθεντίαν. Ὀφείλομεν νά προσεγγίζωμεν τάς Οἰκουμενικάς Συνόδους ἐν συναρτήσει πρός τήν ὅλην ζωήν τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ Ἀλήθεια βιοῦται αὐθεντικῶς ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ, καί εἶναι ἡ ἰδία ἡ Ἐκκλησία ἐκείνη ἡ ὁποία διατυπώνει αὐθεντικῶς τήν ὀρθήν πίστιν. Ἡ δέ διατύπωσις αὐτή καθοσιώνεται, ἐφ᾿ ὅσον ἐπικυρωθῇ ἀπό τό σῶμα τῆς Ἐκκλησίας καί ἐνταχθῇ εἰς τήν ζωήν του ὡς λειτουργικόν στοιχεῖον αὐτῆς, ὡς γνησία ἔκφρασις τῆς Ἀποστολικῆς παρακαταθήκης. «Ἡ οἰκουμενική σύνοδος», γράφει ὁ μακαριστός καθηγητής Νικόλαος Ματσούκας, «δέν ἀνακαλύπτει ἐξαρχῆς τήν ἀλήθεια. Οὔτε εἶναι νοητό νά ἰσχυριστεῖ κανείς ὅτι ἡ ζωή νεκρώνεται καί ἡ σύνοδος κάνει μιά νεκρανάσταση. ῾Ἡ ἀλήθεια δέν ἀνακαλύφθηκε ἀπό τίς συνόδους, γιατί ποτέ δέν εἶχε χαθῆ᾽, λέγει ὁ G. Florovsky. Καί ἡ ἀλήθεια αὐτή εἶναι ἐμπειρική καί χαρισματική. Προηγεῖται ἀπό κάθε σύνοδο, καί καθορίζει τήν ἴδια τή σύνοδο» (Ν. Ματσούκα, Δογματική καί Συμβολική θεολογία Β’, ἐκδ. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1985, σ. 444).

Ἡ κοινή πορεία μας πρός τήν 1700ήν ἐπέτειον τῆς Α’ Συνόδου τῆς Νικαίας εἶναι κλῆσις καί εὐκαιρία νά ἀνακαλύψωμεν αὐτήν τήν ἀλήθειαν τῆς Ἐκκλησίας. Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ, ἡ ἐνασχόλησις μέ τήν Α’ Σύνοδον τῆς Νικαίας δέν εἶναι ἀναφορά εἰς τό παρελθόν, ἀφοῦ τό «πνεῦμα τῆς Νικαίας» ἐκπροσωπεῖ τήν διάστασιν τοῦ βάθους τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων. Ὁ ἐν Ἁγίοις προκάτοχος τῆς ἡμῶν Μετριότητος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος γράφει εἰς τάς Ὁμιλίας του εἰς τήν Α’ πρός Κορινθίους Ἐπιστολήν τοῦ Ἀποστόλου Παύλου ἀναφορικῶς πρός τήν φρᾶσιν «τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ»: «Οὐ τοῦδε καί τοῦδε, ἀλλά τοῦ ΘεοῦΤῇ οὔσῃ ἐν Κορίνθῳ … Ἐκκλησίαν δέ Θεοῦ καλεῖ, δεικνύς ὅτι ἡνῶσθαι αὐτήν χρή. Εἰ γάρ Θεοῦ εστιν, ἥνωται, καί μία ἐστίν, οὐκ ἐν Κορίνθῳ μόνον, ἀλλά καί ἐν πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ. Τό γάρ τῆς Ἐκκλησίας ὄνομα οὐ χωρισμοῦ, ἀλλά ἑνώσεώς ἐστι καί συμφωνίας ὄνομα» (In Epist. I. ad Cor. Homil. 1, PG 61,13). 

Ἡ ὁδός ἐκ τῆς, δυστυχῶς, ὑφισταμένης καί σήμερον διασπάσεως πρός τήν ἑνότητα τῆς Ἐκκλησίας δέν εἶναι «πορεία πρός μία terra incognita», ἀλλά ἐπιστροφή εἰς τά θεμέλια τῆς ἐκκλησιαστικῆς ταὐτότητός μας. Αὐτό σημαίνει, ὁ διάλογος τῶν Ἐκκλησιῶν δέν εἶναι μία ἀναζήτησις τῆς ἀληθείας, ἀλλά «πορεία ἐντός τῆς ἀληθείας». Καθ᾿ ὁδόν πρός τήν μεγάλην ἐπέτειον τοῦ .ἔτους 2025, εἰς τούς διαλόγους μας καί εἰς τά Συνέδρια, εἰς τάς θεολογικάς Σχολάς καί εἰς τήν ποιμαντικήν δρᾶσιν, καλούμεθα νά προβάλλωμεν τήν σημασίαν τῆς ὀρθῆς κατανοήσεως τῆς συνοδικότητος καί τῆς συμβολῆς της εἰς τήν πορείαν πρός τήν ἑνότητα. Εἰδικώτερον, ἡ ἀναφορά εἰς τήν Σύνοδον τῆς Νίκαιας θά ἀναδείξῃ τήν κεντρικήν θέσιν τοῦ οἰκουμενικοῦ της Συμβόλου διά τόν χριστιανικόν κόσμον, καθώς καί τήν ἐπικαιρότητα τοῦ θέματος τοῦ κοινοῦ ἑορτασμοῦ τῆς «ἁγιωτάτης τοῦ Πάσχα ἡμέρας», ἐπί τῇ βάσει τῆς σχετικῆς προτροπῆς  τῶν Συνοδικῶν Πατέρων, ὡς αὕτη μαρτυρεῖται ὑπό τοῦ Θεοδωρήτου Κύρου: «Ἔνθα περί τῆς ἁγιωτάτης τοῦ Πάσχα ἡμέρας γενομένης συζητήσεως, ἔδοξε κοινῇ γνώμῃ καλῶς ἔχειν, ἐπί μιᾶς ἡμέρας πάντας τούς ἁπανταχοῦ ἐπιτελεῖν. Τί γάρ ἡμῖν κάλλιον, τί δέ σεμνότερον ὑπάρξαι δυνήσεται, τοῦ τήν ἑορτήν ταύτην, παρ᾿ ἧς τήν τῆς ἀθανασίας εἰλήφαμεν ἐλπίδα, μιᾷ τάξει καί φανερῷ λόγῳ παρά πᾶσιν ἀδιαπτώτως φυλάττεσθαι;» (Ἐκκλησιαστική Ἱστορία, Α’, 9, PG 82, 934). 

Εἴμεθα βέβαιοι, ὅτι τό παρόν Συνέδριον καί ἐκεῖνα πού θά ἀκολουθήσουν θά συμβάλουν εἰς τήν ἀνάδειξιν τῆς σημασίας τῆς Α’ Οἰκουμενικῆς Συνόδου διά τήν μαρτυρίαν τῆς Ἐκκλησίας ἐν τῷ κόσμῳ κατά τούς διαρρεύσαντας δεκαεπτά αἰῶνας καί διά τήν συνεχιζομένην πορείαν τοῦ λαοῦ τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ κόσμῳ πρός τήν «οὐκ ἐκ τοῦ κόσμου» οὐράνιον Βασιλείαν. Ἡ ἀναφορά εἰς τήν Α’ Σύνοδον τῆς Νικαίας ζωντανεύει τήν ἀνάμνησιν τῆς ἀδιαιρέτου Ἐκκλησίας, τῶν «κοινῶν χριστιανικῶν ἀρχετύπων» τῆς πιστότητος εἰς τήν Ἀποστολικήν παράδοσιν καί τοῦ ἀεί ἐπικαίρου ἀγῶνος κατά τῶν διαστρεβλώσεων καί παρανοήσεων τῆς χριστιανικῆς πίστεως, καί μᾶς καλεῖ νά στραφῶμεν πρός τά καίρια καί οὐσιώδη τῆς κοινῆς ταυτότητός μας.

Περαίνοντες τόν λόγον, εὐχαριστοῦμεν τούς συνδιοργανωτάς τοῦ Συνεδρίου διά τήν πολύτιμον συμβολήν των, πάντας ὑμᾶς διά τήν παρουσίαν καί τήν συμμετοχήν σας, τούς τιμιωτάτους ἀδελφούς Ἱεράρχας, τούς ἐκπροσώπους τῶν Ἐκκλησιῶν καί τῶν πνευματικῶν καί ἀκαδημαϊκῶν θεσμῶν, τούς σοφούς καθηγητάς καί τούς εἰσηγητάς. Θερμάς εὐχαριστίας ἐκφράζομεν πρός πάντας τούς μοχθήσαντας διά τάς πρακτικάς πτυχάς τῆς προετοιμασίας τῆς παρούσης ἐκδηλώσεως.

Μέ αὐτά τά αἰσθήματα, εὐχόμενοι ἐπιτυχῆ κατά πάντα τήν διεξαγωγήν τοῦ Συνεδρίου μας, ἀπονέμομεν πᾶσιν ὑμῖν τήν εὐλογίαν τῆς Κωνσταντινουπολίτιδος Ἁγίας τοῦ Χριστοῦ Μεγάλης Ἐκκλησίας καί ἐπικαλούμεθα ἐφ᾿ ὑμᾶς τήν πλουσιόδωρον χάριν καί τόν φωτισμόν τοῦ Παρακλήτου, τοῦ Πνεύματος τῆς σοφίας καί τῆς συνέσεως.

Εὐχαριστοῦμεν διά τήν προσοχήν σας!

ADDRESS By His All-Holiness Ecumenical Patriarch Bartholomew At the International Conference on “WE BELIEVE: The Status Quaestionis and the Neglected Topics of Nicaea and its Creed” (Istanbul, December 2022)

Most honorable brother Hierarchs,

Your Excellencies,

Distinguished scholars,

Beloved conference participants,

We welcome you with great joy to this conference on “We believe: The Status Quaestionis and the Neglected Topics of Nicaea and its Creed,” which inaugurates a series of scholarly events on the occasion of the forthcoming 1700th anniversary since the convocation of the First Ecumenical Council in Nicaea. We greet you with particular honor and profound gratitude as you have assembled from overseas in the City of Constantine and the historical Center of Orthodoxy. It is here as well as nearby the Queen of Cities that six of the seven Ecumenical Councils were held and sealed the journey of all Christendom.

In accordance with the Synaxarion of the Feast for the 318 Holy Fathers of the First Ecumenical Council, “that a Council convened after the City was already fully constructed, to which Constantine the Great invited all those saintly men. At the directive of the Emperor, they all gathered and prayed in recognition of what was appropriately called and confirmed the Queen of Cities dedicated to the Mother of the divine Word. And afterward, each of these Saints departed for their home“. So the Fathers of Nicaea arrived in the City of Constantine, the “City of the Theotokos,” thereby prophetically sealing through their visit here its central status in the history of Christianity.

With the convocation of the Council in Nicaea, a new period is launched in the synodal history of the Church. Synodality is an essential dimension of ecclesiastical life, “a permanent function” of the body of the Church. Theology speaks of a “primeval” or “ontological” synodality. “The Church in herself is a Council, established by Christ and guided by the Holy Spirit, in accord with the apostolic words: ‘It seemed good to the Holy Spirit and to us’ (Acts 15.28),” as the Encyclical of the Holy and Great Council of the Orthodox Church articulately observes (Crete 2016, paragraph 3). We underlined this synodal nature of the Church during our address at the opening session of the Council of Crete (June 20, 2016):

The synodal institution derives its origin from the depths of the mystery of the Church. It is not merely a matter of canonical tradition, which we have received and preserve, but of fundamental theological and doctrinal truth, without which there is no salvation. By professing through the sacred Symbol our faith in the One, Holy, Catholic and Apostolic Church, we are simultaneously also proclaiming its synodality … Therefore, it is not coincidental or insignificant that synodality has always permeated all the basic dimensions of Church life, from its local to its universal expression.

This perception and expression of the Church was for the first time in history manifested through the Council of Nicaea, which constitutes a special kind of synodal reality and structure. Until that time, the synodal system – the gathering “in one place” for the sake of reaching decisions “together” (Acts 2.1) on various issues related to ecclesiastical life – operated on the local level inasmuch as the assembly of all bishops throughout the world was impossible. Of course, when local synods were convened in order to respond to serious ecclesiastical challenges, their function “was more or less a natural transcendence of the local for the sake of proclaiming the “unity of faith” expressed in all local Churches throughout the world.”[1] This is why many bishops were invited to local councils and their consensus was promoted through synodal letters, which in turn comprised a confirmation of the pursuit of an “ecumenical perspective.” This ecumenical perspective proves that “the synodal conscience of the Church inherently contained the notion of Ecumenical Council.”[2] Indeed, His Eminence Metropolitan John of Pergamon emphasizes that “it is within this ecumenical framework that even decisions of eparchial councils were taken and announced.”[3]

Consequently, the convocation of the Council of Nicaea does not emerge from nowhere, but comprises an expression, application and consummation of the ecumenical conscience of the Church. The fact that the Council was convened by the Emperor Constantine the Great, who “assembled the attending Fathers from all parts of the world to Nicaea with public vehicles” (Synaxarion for the Sunday of the Fathers), that he personally attended its deliberations, as well as that he embraced its anathemas with the validity of state law, neither diminishes nor of course invalidates the ecclesiastical character of the Council; it does not render it an “imperial council.” As Metropolitan John of Pergamon rightly points out, the objective of the Emperor was “to implement as fully as he possibly could the principle of rendering unto Caesar only what belongs to Caesar, allowing the Church to decide about its own matters in persona Christi.”[4]

The definitive contribution of the First Council of Nicaea to the Christian faith and the Church – which, we reiterate, was “an ecclesiastical event” – is the sacred Symbol of Faith, the Creed, which is fundamentally a local baptismal confession or a series of local baptismal confessions, suitably directed to the specific theological problem of the Arian heresy. It is certain that, in full consciousness, the Council avoided composing a theological text as a dogmatic definition, because it wanted to express the living and perennial ecclesiastical tradition and self-conscience that is never extinguished and always present in the Church as its authentic bearer.

The fact that the Symbol of Nicaea was a confirmation and recapitulation of the Apostolic Tradition experienced by the local Churches has special theological and ecclesiological weight. As Athanasius the Great states, the Synodal Fathers “wrote about the faith, that ‘this is what the Catholic Church believes’ and not this is what the Church thinks. Moreover, they immediately confessed how they believe in order that they would not express something novel, but rather the apostolic mind; moreover. Thus, what they decreed was not their own invention, but precisely what the Apostles taught.”[5] It is in this spirit that we, too, chant on the Sunday of the Fathers of the First Ecumenical Council, that the divinely-inspired Fathers there “clearly received the revelation of truth from above … and through their illumination issued a definition that was divinely instructed” (Troparion of the Lauds). The victory over Arius was achieved “with the support of prayers by godly priests” (Eirmos of the 6th Ode). Arius “minimized the one Son and Word of God within the Trinity” (Kathisma of the Sunday of the Fathers) because he denied the coeternity and consubstantiality of the Son in relation to the Father and the immutability of the latter. In this way, he rejected the Christian teaching about the Trinity and the universally salvific mystery of the incarnate Economy of the pre-eternal Son and Word of God.

It is of particular interest that, despite the opinion formulated today – that “in Arius, the God of the philosophers repudiated the living God of history” and that “the theology of Arius constitutes an acute hellenization of Christianity”[6]– the Council introduced the philosophical term “essence” (and homoousion) into the Symbol without fearing that this would enslave dogma to intellectual forms. The philosophical terminology here functioned as a means of expressing ecclesiastical experience. It has been said that the “spark of Hellenic thought” concealed in the formulation of Christian dogmas does not relate to their content but only to their linguistic clothing. The adoption of philosophical terminology that originally began as a “historical necessity” for the Church was rendered a creative spiritual instrument in the theology of the great Church Fathers.

The Symbol of Nicaea has a soteriological orientation, expressing and interpreting the common ecclesiastical tradition in the face of the challenge of the Arian heresy with its sole point of reference being the salvation of humankind in Christ. It is in association with this soteriological dimension alone that we are capable of understanding the use of the term “homoousios” (or consubstantial). This hitherto “unwritten” definition was incorporated into the Symbol after an extensive theological debate during the Council, despite the fact that: 1) it had been adopted by heretics like Sabellius of Libya and Paul of Samosata; 2) it was acceptable to the Gnostics; and, 3) as the late Fr. Georges Florovsky says, “it was prone to diverse interpretations.”[7] The “hermeneutic key” for the proper understanding of the term is the ecclesiastical experience, participation in the life of the Church as the place and way in and through which God effects our salvation. It is precisely the estrangement from the life of the Church, the unquestionable force of the patristic saying, that “There is nothing more mediocre that an intellect outside of God philosophizing about matters pertaining to God.” The effort to interpret the term “homoousios” on this erroneous basis is what led to the conflicts after the Council of Nicaea and provide substantiation to the opinion of Cardinal Walter Kasper, that the period following the Council of Nicaea proved to be “one of the darkest and most confusing periods of the Church.”[8]

Distinguished participants,

The seven Ecumenical Councils belong to the very core of the identity of the undivided Church. It is worth noting that they constituted an “exceptional event” in the life of the Church, whereby the Church was called to address ad hoc serious issues of faith and specific threats to the authenticity of its life as well as its sacred mission in the world in an effort to restore unity and eucharistic communion. The synodal system does not comprise a “pyramid” at the top of which lies the Ecumenical Council. Of course, when such a Council is recognized by the conscience of the Church as ecumenical, then it acquires supreme authority. We must approach Ecumenical Councils in relation to the entire life of the Church. The truth is experienced authentically in the Church, and it is the Church itself that authentically formulates the true faith. Moreover, this formulation is sanctified once it is ratified by the body of the Church and incorporated into its life as a liturgical element and as a genuine expression of the Apostolic deposit. As the late Prof. Nikolaos Matsoukas wrote: “An ecumenical council does not discover truth from the outset. Nor is it conceivable for one to claim that life expires and a council performs a resurrection from the dead. ‘The truth was not discovered by the councils, because it had never been lost,’ says G. Florovsky. And this truth is experiential and charismatic. It precedes every council and defines the council itself.”[9]

Our common journey toward the 1700th anniversary of the First Ecumenical Council is a vocation and an occasion to discover this truth about the Church. In this sense, our preoccupation with the First Council of Nicaea is not a matter of the past, inasmuch as the “spirit of Nicaea” represents the dimension of depth in ecclesiastical affairs. In his commentary on St. Paul’s First Letter to the Corinthians, writing in reference to the phrase “the Church of God” says: “The Church is of God and not of one or another individual. And so he calls the Church in Corinth the Church of God in order to demonstrate that it should be united. If the Church is of God, then it is united as one not only in Corinth but throughout the entire world. For the name of the Church does not imply division, but is the name of unity and consensus.”[10]

Unfortunately, the current way of division in the Church today is not “a way toward some terra incognita” but in fact a return to the foundation of our ecclesiastical identity. This means that the dialogue of the Churches is not a pursuit of truth, but rather “a way within truth.” Along the way toward the great anniversary of 2025, in our dialogues and conferences, in our theological seminaries and pastoral ministry, we are called to promote the importance of the real concept of synodality and its contribution on the road to unity. More precisely, in dealing with the Council of Nicaea, we will understand the central place of its ecumenical Symbol for the Christian world, as well as its relevance for a joint celebration of the “most holy day of Pascha” on the basis of the pertinent exhortation of the Synodal Fathers as testified by Theodoret of Cyrus: “When discussion arose there about the holiest day of Pascha, it seemed right to them in consensus that everyone everywhere should observe one and the same day. What could possibly be more beautiful or more appropriate but for all of us with united resolve and visible expression to celebrate this feast, through which we received the hope of immortality?”[11]

We are convinced that this conference, along with the others to follow, will contribute to highlighting the significance of the First Ecumenical Council for the witness of the Church in the world over the past seventeen centuries and for the ongoing witness of God’s people in the world as they journey to the heavenly kingdom that is “not of this world.” The study of the First Council of Nicaea revives the recollection of the undivided Church, of the “common Christian archetypes” in our fidelity to the Apostolic tradition, and of the ever timely struggle against the misconceptions and misrepresentations of the Christian faith, while at the same time inviting us to direct our attention toward the vital and essential aspects of our common identity.

In conclusion, we express our gratitude to the organizers of this conference for their invaluable contribution, as well as to all of you – our most honorable brother Hierarchs, the representatives of Churches, but also spiritual and scholarly institutions, the erudite professors and presenters – for your presence and participation. And we add our warm thanks to all those who labored for the practical facets in preparing this event.

With these sentiments, in wishing you every success in our conference proceedings, we convey to all of you the blessing of the Holy Great Church of Christ in Constantinople and invoke on you the abundant grace and the illumination of the Comforter, the Spirit of wisdom and prudence.

Thank you for your attention. 

_________

[1]  Vlasios Phidas, Church History, volume 1 (Athens, 2002), p. 419.

[2]  Op. cit., p. 420.

[3]  Metropolitan John Zizioulas of Pergamon, Works, volume 1: Ecclesiological Studies (Athens: Domos Publications, 2016), p. 677.

[4] Op. cit., p. 676.

[5]  On the Council 5, PG 26.688.

[6] Walter Kasper, Jesus der Christus (Mainz: Grünewald Verlag, 1974), p. 208.

[7]  Georges Florovsky, The Eastern Fathers of the Fourth Century (Thessaloniki: Pournaras Editions, 1991), p. 29. [Translation from the Greek]

[8] Kasper, Jesus der Christus, p. 210.

[9] N. Matsoukas, Dogmatic and Symbolic Theology, 2nd edition (Thessaloniki: Pournaras Editions, 1985), p. 444.

[10] Homily I on 1 Corinthians, in PG 61.13.

[11] Church History I, 9 in PG 82.934.

Σχετικά άρθρα

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΑΡΘΡΑ