Από την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη στην Αδριανούπολη και την Τραπεζούντα, και από την Οδησσό και το Αργυρόκαστρο ως την Αλεξάνδρεια, η φωτογράφος, γραφίστρια και επιμελήτρια εκδόσεων Μαρία Στέφωση ταξίδεψε επί δύο χρόνια σε κάθε γωνιά της Ρωμιοσύνης αναζητώντας τα εκπαιδευτήρια που ίδρυσε ο Ελληνισμός από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα.
Μέσα σε 320 σελίδες και αναφερόμενη σε 52 σχολεία, στο λεύκωμα «Σχολείων Εγκώμιον» η ερευνήτρια υπενθυμίζει και αναδεικνύει τα σχολεία τα οποία συντήρησε μέσα σε συνθήκες δύσκολες και αντίξοες ο απόδημος ελληνισμός, εξετάζει την αρχιτεκτονική, τους ευεργέτες ιδρυτές τους, τους άξιους δασκάλους, την ιδεολογική και αισθητική σφραγίδα τους στα μέρη όπου ανεγέρθηκαν.
Το βιβλίο «Σχολείων Εγκώμιον» για διάφορους λόγους δεν κυκλοφόρησε στο εμπόριο, και έτσι δεν είναι γνωστό ότι τον πρόλογο τον έγραψε η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ. Μάλιστα είναι και ο μοναδικός πρόλογος σε έκδοση που δεν έχει σχέση με το Βυζάντιο. Σαν φόρο τιμής στην μεγάλη αυτή Γυναίκα, που «έφυγε» πριν λίγες μέρες, η Μαρία Στέφωση δημοσίευσε το κείμενο της, που έχει ως εξής:
Αθήνα, 12 Οκτωβρίου 2022
Το πόνημα που έχουμε στο χέρι μας, δεν είναι ένα συνηθισμένο βιβλίο. Είναι, χωρίς υπερβολή, έργο ζωής και εθνική παρακαταθήκη. Εύγε και συγχαρητήρια πρέπουν στην κυρία Μαρία Στέφωση: εμπνεύστηκε το ασυνήθιστο αυτό θέμα και πραγματοποίησε το περιεχόμενό του.
Συνεχής προσπάθεια δύο χρόνων δουλειάς, αναζήτησης και έρευνας σε όλες τις γωνιές της περιφερειακής, απόδημης Ρωμιοσύνης, για την επισήμανση των εκπαιδευτηρίων, που ίδρυσε και ο υπόδουλος Ελληνισμός από τα μέσα του 19ου αιώνος έως τις αρχές του 20ού. Από το 1857 στους Επιβάτες, ως το 1913, στην Οδησσό (Ελληνοεμπορική Σχολή Οδησσού).
Γνωστή και αξιοζήλευτη η προσήλωση του Έλληνα στην απόκτηση γνώσης και η, χάρη στη μόρφωση, κοινωνική εξέλιξη του. Και μόνο οι διδαχές του ταπεινού Κοσμά του Αιτωλού, για να μη σταθώ στα μοναστηριακά βυζαντινά και μεταβυζαντινά κατορθώματα, δείχνουν του λόγου το αληθές.
Τριακόσιες είκοσι τέσσαρες σελίδες για την παρουσίαση πενήντα ενός σχολείων, κιβωτών του πνεύματος, που ίδρυσε και συντήρησε ο απόδημος και μη Ελληνισμός, συχνά μέσα σε αντίξοες συνθήκες. Ελληνικές κοινότητες, χάρη συνήθως στους εράνους που διοργάνωναν, και εύποροι ιδιώτες οι ευεργέτες χορηγοί, πλούτισαν τις πατρίδες τους με σχολικά κτίρια. Κομψές κατασκευές, που η αρχιτεκτονική τους με τους αρχαιόσχημους, ιωνικούς συνήθως, κίονες και τα αετώματα, υπογράμμιζε τη δύναμη της κληρονομιάς και την άρρηκτο ελληνική συνέχεια. Μένουν ως σήμερα όρθια τα κτίρια αυτά, έστω κι αν έχουν αλλάξει χρήση μερικά.
Πολλά διασώζουν τα ονόματα των χορηγών τους, θυμίζοντας ότι η ευεργεσία είναι από την αρχαιότητα ως τα τώρα, για τους Έλληνες, εκδήλωση εθνικής υπηρεσίας. Να θυμίσω όμως ότι το σχολείο δεν είναι μόνο κτίριο. Είναι ανθρώπινη κοινότητα. Στη μνήμη μας έρχονται το έργο και τα ονόματα δασκάλων που έδωσαν τη ζωή τους πολλές φορές για την ευόδωση των σκοπών των Ιδρυμάτων που υπηρετούσαν, και όχι μόνο ως διευθυντές. Να σημειώσω παρεμπιπτόντως ότι στο δύσκολο αυτό έργο διακρίθηκαν συχνά γυναίκες: τα ονόματα της Καλλιρόης Παρέν και της Καλλιόπης Κεχαγιά έρχονται αμέσως στον νουν. Πέρασαν από τα χέρια άξιων δασκάλων γενιές παιδιών που τους ευγνωμονούν: ήτανε βέβαια τότε η εποχή που ο δάσκαλος ως ασκών το λειτούργημα διάδοσης της αρετής, ήταν εξίσου σεβαστός με τον ιερέα και το σχολείο ήταν λαϊκός ναός.
Παρακαλώ να θεωρηθεί αθέλητη η κάθε σύγκριση με τα σημερινά δεδομένα, παρόλο που μνημονεύουμε συχνά την παροιμία «Όπου ανοίγει ένα σχολείο, κλείνει μια φυλακή».
Θα τελειώσω τα λίγα αυτά λόγια, για αυτό το σημαντικό έργο που δέχτηκα με χαρά να προλογίσω, υπογραμμίζοντας πόσο πολύτιμη είναι η προσφορά του Θανάση και της Μαρίνας Μαρτίνου για τη δημοσίευση και διάδοση έργων πνευματικής παραγωγής, που το περιεχόμενό τους δεν συνάδει με εμπορικούς σκοπούς, και να ευχηθώ καλή συνέχεια στην ακάματη Μαρία Στέφωση.
Ελένη Αρβελέρ
